ANDEL 2

Andel de marabillas: Serie de artigos semanais en El Progreso de Lugo


Shoe tossing

Manhattan. New York, 2022

Hai uns días a miña filla mandoume unha fotografía dunha rúa de Manhattan na que se ven penduradas dun balcón un par ou máis de de ducias de zapatillas usadas. Chamoume a atención pola cantidade —un verdadeiro centro loxístico do ramo— e porque pensei que esta moda xa pasara a mellor vida.

Desde principios da década dos 90 do século XX foise xeneralizando por todas as cidades e vilas europeas e americanas, tamén nas galegas, o costume de pendurar unha ou máis zapatillas ou zapatos dos cables telefónicos ou da luz, de balcóns ou de árbores. Este fenómeno denóminase en inglés “Shoe tossing” —zapatos colgantes— e “Shoefiti” —shoe+grafiti—, atendendo á súa consideración como arte urbana, expresión artística coa que se pretende decorar o espazo ou simplemente realizar unha chamada de atención.

A técnica consiste en amarrar varios zapatos ou zapatillas cos seus atumes e logo lanzalos ata conseguir penduralos dun cable ou doutro soporte. Suponse, aínda que non hai unha certeza absoluta, que esta práctica comezou nos barrios periféricos ou marxinais dalgunhas cidades norteamericanas como símbolo identificador dos territorios de actividade ou ocupación de determinadas bandas xuvenís. Tamén hai quen supón que comezou nos cuarteis militares americanos, desde onde se exportaría aos países onde USA ten bases militares, e que estaría en relación coa expresión “colgar as botas”; ou sexa, como celebración do remate do período dedicado ao oficio militar. Parece ser que na península tamén se xeneralizou esta práctica a partir de 1995, comezando por lugares próximos a acuartelamentos.

O significado deste costume, a pesar de todo, resulta enigmático. Son moitas as interpretacións que se fan e por veces ben distintas. Entre as máis coñecidas e populares está a de que indican a proximidade dun punto de venda de droga; a cor e a variedade do calzado sinalaría que tipo concreto de droga se expende. Outra, en memoria e homenaxe a alguén que morreu no lugar vítima da violencia dunha banda contraria, ou a un delincuente morto en “combate”. Un código “okupa” que indicaría casa dispoñible por falecemento do dono ou por outro motivo, para favorecer a cobertura dos teléfonos móbiles xa que, ao parecer, os zapatos que teñen a sola de goma melloran a cobertura. Moito máis antiga parece ser a idea de que colgar as botas dun cable contribúe a mellorar a sorte e prosperidade dese lugar.

Nesta liña están as interpretacións que aseguran que hai inmigrantes africanos que cando atopan unha ocupación estable colgan o seu vello calzado nun lugar público en sinal de mellora e da posibilidade certa de mercar outro novo. Tamén poden anunciar unha voda, celebración da fin dun curso académico ou que un ou unha adolescente anuncien ao mundo desta maneira que deixaron de ser virxes.

Na película Big Fish (2003) de Tim Barton, Edward Bloom, o protagonista, chega a unha pequena vila na que se ve un cable cheo de zapatos pendurados. A xente deixaba alí o calzado querendo dicir que xa non desexaban camiñar máis, que aquel era o lugar onde se querían quedar para sempre.

© Antonio Reigosa


Serie: “Andel de marabillas”, El Progreso, 9 de maio de 2022

 


Cunqueiro en Y

ver/ler artigo

© Antonio Reigosa


Serie: “Andel de marabillas”, El Progreso, 2 de maio de 2022


Mondoñedo é Poesía 2022

ver/ler artigo

© Antonio Reigosa


Serie: “Andel de marabillas”, El Progreso, 25 de abril de 2022


Merlín de Mondoñedo

ver/ler artigo

© Antonio Reigosa


Serie: “Andel de marabillas”, El Progreso, 18 de abril de 2022


Antía Cal, muller e mestra

Antía CalO pasado 30 de marzo falecía en Meira (Moaña) Antía ‘Tita’ Cal Vázquez. Filla de pais orixinarios do concello lucense de Muras, naceu na cidade da Habana o 8 de abril de 1923. En 1931, xunto co irmán nacido en Cuba e a súa nai, regresaron a Galicia. Fixo estudos de Comercio, Maxisterio e Filosofía e Letras, especialidade de Xeografía e Historia na USC. Casou co oftalmólogo Antón Beiras García con quen tivo catro fillos.

Fundou en Vigo en 1961 o colexio laico e misto Rosalía de Castro, onde se impartían clases en español, inglés e galego. Introduciu no ensino novas metodoloxías pedagóxicas que lle valeron merecidos recoñecementos nos últimos anos de vida.

O 30 de outubro de 2010 tivemos a sorte de poder gravar a súa intervención no Centro Socio-Cultural Daniel Castelao de Moaña para o proxecto Polafías que desenvolve a Sección de Literatura Oral da AELG. O vídeo está a disposición libre na web aelg.org.

Quen se achegue a esta gravación poderá contemplar como Antía se emociona, como chora de ledicia, ao falar da súa nai, muller de coraxe e emprendedora, ao relembrar detalles biográficos como a marcha a Cuba, deixando a cargo da avoa un meniño de tres meses.

Cando ela tiña nove anos regresaron. Xunto coa memoria dos choros da nai durante a travesía lembra a escala do barco durante tres días en Nova York. O primeiro día a nai vestiunos “coa roupa da misa” e levounos ver o rañaceos máis alto do mundo, o Empire State. O segundo foron contemplar a Estatua da Liberdade e o terceiro levounos ao zoo. Memoria imborrable daquela breve estadía en Nova York e da afouteza da nai que non reparara en perigos para ensinarlles un mundo descoñecido.

Outra parte da súa intervención dedicouna a relatar como descubriu, non os deberes senón, sendo muller, os seus dereitos. Foi feliz no Colexio Dequidt da Coruña onde estudou o bacharelato. Un dos seus irmáns quería estudar para médico e ela, despois de descubrir grazas a un profesor como tiña que facer para estudar Xeografía, tivo que pedirlle permiso por carta ao pai, comerciante na Habana Vella, para ir á Universidade. A resposta foi reveladora. O pai díxolle que non había cartos para estudalos a todos e que ela tiña que axudar a súa nai.

A nai coraxe foi auxiliadora. Recomendoulle escribir de novo ao pai e dicirlle que a nai non precisaba axuda e que lle indicase que estudar. A recomendación do pai foi Comercio mais, grazas a unha amiga que lle dixo que Franco matara moitas mestras e mestres e que había traballo, decidiuse por combinar os estudos de Comercio, que facía no verán, cos de Maxisterio o resto do ano. Aos dezaoito anos tiña dúas carreiras. A descuberta do pedagogo Pestalozzi naqueles libros de Maxisterio e as clases de labores ás que só asistían as alumnas son recordos daqueles días.

Cando xa podía exercer como mestra, un destino seguro era unha escola de aldea desas nas que ouvean os lobos á orella. Colleu medo. A nai, sabendo que quería ir á Universidade estudar Filosofía e Letras, dixo, decidida: Agora vou mandar eu! E foi. As mulleres, conclúe Antía, somos emprendedoras a pesar do machismo.

»Gravación a Antía Cal no Centro Sociocultural Daniel Castelao: Polafía (arquivo AELG)

© Antonio Reigosa


Serie: “Andel de marabillas”, El Progreso, 12 de abril de 2022


As malas augas

A auga é imprescindible para a vida, xa se sabe. Veña dunha fonte ou dun regato, do río ou do mar, da chuvia ou da rosada, ten, segundo a hora do día ou da noite, ou a época do ano en que se use, diferentes utilidades e non sempre boas, agás que se bendiga como a que lava o pecado orixinal ao bautizar.

A que chega coas treboadas soe provocar arroiadas ou consecuencias apocalípticas como disque sucedeu cando o Diluvio Universal.

Nalgunhas fontes, lagoas ou ríos fanse ofrendas e imprecacións pedindo axuda para curar un mal ou resolver unha dúbida. Nalgunhas destas augas botábanse culleres de ferro e armas de bronce nos leitos dos ríos como agora se botan moedas, pan ou flores nas fontes, nos ríos e no mar para acougalos ou para saber que vai ser das nosas vidas.

A auga dorme, como as persoas. Hai quen di que morre cada día ás doce da noite. Se un ten sede de noite recoméndase remexela para espertala antes de bebela. Segundo nos conta A. Fraguas, non se pode beber cunha luz na man. Se precisamos un candil, unha vela ou unha lanterna para movernos pola casa debemos pasarlle a luz a alguén antes de mollar os beizos.

Tamén se considera perigosa a auga fría. Disque causa unha inchazón esaxerada da barriga. Lembren os versos do romance de dona Eusenda: “Nin teño o mal de Aldrope / nin eu me encontro preñada / teño o mal das augas frías / bebidas de madrugada”. Hai quen mete e saca apresuradamente un tizón aceso no recipiente que a contén para quecela.

Auga corrente non mata a xente”; ou sexa, non é recomendable beber a auga parada. Cóntanos Xabier Moure que en Navia de Suarna consideran que nos meses de febreiro e marzo non se poden regar os campos de ríos ou regos pois as augas están preñadas. E vese a preñez nunha especia de moco ou limo que algúns consideran que é onde se crían os cúcharos cabezolos, cágados, cabezudos, relos. Nada impide que se reguen coa auga das fontes, especialmente se nacen na montaña pois é a mellor para “coller sangue”, tanto a terra como os animais e as persoas.

No antigo mosteiro de San Vicente do Pino, en Monforte, agora reconvertido en Parador, hai un claustro co pavimento inclinado e con canles para recoller as escorreduras das chuvias. Parece ser que os frades clasificaban as augas segundo o mes do ano. As dos meses con “R” non eran boas así que as desviaban a un desaugue cara o exterior. En cambio, as dos meses sen “R”, de maio a agosto, aprezábanas e almacenábanas nun alxibe para usalas.

De moitos pozos dise que rebordaron ata chegaren a afogar o que hai de arredor. Así desaparecería a mítica cidade galega chamada Brandomil, localizada arredor do Pozo Limideiro ou Lamedeiro, no concello de Zas, e Bandomil ou Trastomil, que estaba en Santaballa de Vilalba,. Así desapareceu tamén a famosa Ker-Is, na Bretaña.

As historias sobre a capacidade destrutiva dos pozos chamados peagos ou airóns son aínda máis terribles. Pero diso e doutros seres maléficos das augas ‒lavandeiras, mouras, serpes…‒, de ánimas de afogados e doutras monstruosas criaturas acuáticas escribiremos outro día.

© Antonio Reigosa


Serie: “Andel de marabillas”, El Progreso, 4 de abril de 2022


Xebranco

Supoño que serán varias as lectoras e lectores que se lembren de Xoán Carlos Carreira Pérez ‘Calín’, un lucense que leva un tempo fóra do escenario público e que agora, despois de superar felizmente un delicado contratempo de saúde, volve á vida pública coa edición do libro titulado “Historia de alguén chamado Xebranco” (Medulia Editorial, 2022).

Calín ou Xebranco, como prefiran, naceu en Lugo o ano 1956. É enxeñeiro técnico agrícola e foi catedrático no departamento de Enxeñería Agroforestal da USC. Autor de varios libros técnicos e de publicacións e artigos varios en revistas científicas e prensa convencional, tamén coautor con Emilio Carral do ensaio “O pequeno é grande. A agricultura familiar como alternativa” (Através Editora, 2014). No plano académico, sempre na USC, foi vicerreitor de Infraestruturas, director da Escola Politécnica Superior e da Escola de Enxería Técnica Forestal. Un currículo académico-laboral e de xestión universitaria de grande mérito que non é o asunto deste novo libro.

Calín tivo importantes responsabilidades como cargo orgánico de relevancia, tanto no sindicalismo agrario, onde comezou a súa actividade, como na política pois foi un destacado actor como concelleiro, voceiro e portavoz municipal do grupo do BNG. E é precisamente destas ocupacións e vocacións como militante nacionalista do que trata o libro. Foi candidato á alcaldía en 1991 e 1994, e concelleiro ata a súa dimisión en 1996.

O libro trata das circunstancias e diferentes momentos que lle tocou vivir desde dentro da organización á que pertencía, dos contratempos, e incluso do mobbing que tivo que padecer, e das reflexións que se derivan de todas estas experiencias. Obviamente é unha lectura de parte, subxectiva como todas, pero tamén respectuosa coas persoas coas que tropezou e que cita con nomes reais ou ficticios. A moitas destas persoas, compaña de andadura política do autor, non as vai deixar indiferentes o que di.

Calín non esconde os nomes verdadeiros de moitas desas persoas. Comenta circunstancias persoais de seu, mesmo viaxes privadas e o éxito ou fracaso das iniciativas políticas coas que tivo algún vencello. Apenas hai referencias aos contrincantes políticos.

Este libro será recibido, probablemente, con enfado por parte dalgunhas persoas citadas. A ninguén lle gusta verse retratado no reverso do espello. Outras, en cambio, sentiranse reconfortadas aínda que o tempo que pasou por enriba dos feitos que se contan supere xa o cuarto de século.

Por outra parte, o autor aproveita as páxinas do libro, quizais sexa este o mérito maior, para expoñer con bastante detalle as súas ideas políticas. A súa concepción de país como obra colectiva e o seu receitario para que as organizacións cívicas, sexan políticas, sindicais ou sociais, centren o deseño dun proxecto comprensible e asumible pola maioría da poboación.

En resume, un libro que me atrevo a recomendar que lean tanto as persoas implicadas como as que, desde a distancia ideolóxica ou afectiva, teñan curiosidade por saber que pasou no mundo político e sindical nacionalista do Lugo de fins do século XX.

© Antonio Reigosa


Serie: “Andel de marabillas”, El Progreso, 28 de marzo de 2022


Andel 1: Artigos antigos

(desde o 27 de xaneiro de 2020 ao 21 de marzo de 2022)