ANDEL 2

Andel de marabillas: Serie de artigos semanais en El Progreso de Lugo


O Equipo Chaira trinta anos despois

O grupo de investigación etnográfica Equipo Chaira comezou a súa andaina por estas datas de 1992, hai trinta anos. Os integrantes, entón persoal adscrito ao Museo Provincial de Lugo, éramos Mercedes Salvador, Ofelia Carnero, Xoán R. Cuba e quen llelo conta.

A nosa pretensión era realizar en varios anos un inventario exhaustivo, o máis completo posible, parroquia a parroquia, da literatura de tradición oral dos concellos da Terra Chá. Avanzo xa que non logramos os, quizais ilusorios, obxectivos pero o que chegamos a facer en varias campañas resultou de moito proveito, tanto para salvagardar o recompilado como para os traballos de investigación nos que nos involucramos máis adiante.

Para aquela primeira andadura acollémonos a unha convocatoria  da Dirección Xeral do Patrimonio Histórico e Documental, dependente da consellería de Cultura da Xunta de Galicia, pero aquela liña de axudas desapareceu un par de anos despois e o noso proxecto para a Terra Chá quedou varado.

Nesas poucas campañas déranos tempo a percorrer e entrevistar a varias ducias de persoas das 68 parroquias dos  concellos de Abadín, Begonte e Vilalba, e tivemos a oportunidade de gravar a xente á que hoxe, tres décadas máis adiante, sería imposible abordar por razóns obvias.

O resultado daquelas campañas foron moitas horas de gravacións en cintas magnetofónicas que conservamos, millentas horas dedicadas ás transcricións que arquivamos e numerosos textos dos que chegamos a publicar unha pequena parte baixo o título “Da fala dos brañegos. Literatura oral do concello de Abadín” en 2004. Quedan pois no caixón dos inéditos, como en tantos outros casos de recollas etnográficas e mostras moi valiosas do noso patrimonio inmaterial, os resultados do que fomos quen de pescudar desde 1992 a 1995 nos concellos de Begonte e Vilalba.

Máis alá do proxecto Terra Chá, o Equipo Chaira seguiu o seu camiño realizando traballos de campo en varios lugares da provincia de Lugo, como é o caso do feito, este tamén intensivo, no concello da Pontenova a partir de 1996, e outros con menor alcance xeográfico en Candelos, Arroxo, na Fonsagrada, e varias sesións na Casa da Fonte de Esmeriz, en Chantada. O resultado do recompilado no concello da Pontenova editouno o Servizo de Publicacións da Deputación de Lugo en 1998, e reeditouno en 2004,  co título “Polavila na Pontenova. Lendas, contos e romances”.

Todo o recompilado e aprendido nestes anos serviunos tamén a algúns membros do Equipo Chaira para achegar coñecementos frescos a outros traballos de investigación nos que participamos con Xosé Miranda como o “Dicionario dos seres míticos galegos” (1999), os vinte tomos da colección Cabalo Buligán (1998-2004) con contos da nosa tradición oral, “Contos colorados” (2001) ou “Pequena mitoloxía de Galicia” (2001), amén doutros títulos.

Pasaron trinta anos e o Equipo Chaira xa é pasado pero mantemos viva a convicción de que, a pesar do escaso ou nulo interese dos responsables de cultura das administracións, segue sendo urxente e necesario —nunca é tarde— dedicar recursos a coñecer e protexer o noso patrimonio inmaterial.

© Antonio Reigosa


Serie: “Andel de marabillas”, El Progreso, 26 de setembro de 2022


Polafía no Corgo

Este sábado, 24 de setembro, a partir das seis da tarde, o proxecto Polafías que desenvolve a sección de literatura de tradición oral da AELG achégase á Biblioteca do Punto de Atención á Lectura do concello do Corgo. Reunímonos alí con quen desexe acompañarnos, arredor da palabra, da música e da memoria que fan que a nosa lingua e cultura popular tradicional resistan con dignidade a metralla colonizadora.

 Este proxecto, que naceu para dar visibilidade á creatividade da cultura popular, leva rodando polo país adiante dese o ano 2007. Desde a AELG (Asociación de Escritoras e Escritores en Lingua Galega) e co apoio de institucións públicas, a colaboración de numerosos colectivos e asociación e as intervencións  de varios centos de persoas —narradores, poetas, músicos, historiadores, dinamizadores, activistas culturais…— percorremos o país de norte a sur, de leste a oeste, desde as terras altas ata a beiramar, desde os confíns dos verdes castros ata a costa verdecente.

Derivados das Polafías fóronse desenvolvendo outros proxectos, entre eles os premios anuais Mestra e Mestre da Memoria, obradoiros de narración oral e unidades didácticas que no seu conxunto e co ánimo de achegar este coñecemento a toda a sociedade conforman un valioso arquivo sobre aspectos da nosa cultura como a lingua coas súas variantes lingüísticas, as manifestacións literarias populares, relixiosas e festivas, a historia local de numerosas vilas e parroquias galegas, artes e técnicas tradicionais ou personaxes populares rescatados do anonimato.

Esta Polafía do Corgo fai o número 40 das que se desenvolveron ata o de agora. O tema central da reunión xira arredor do Proxecto Corgoral, unha iniciativa pioneira deste concello que se puxo en marcha en 2020 e coa que se pretende recompilar, arquivar, estudar e dar a coñecer a través de diferentes soportes a rica memoria da cultura atesourada ao longo do tempo pola veciñanza do concello. Dos traballos realizados e dos que están en perspectiva, cuxo responsable é o arqueólogo e antropólogo, Lois Ladra, darase conta detallada.

Tamén tomarán a palabra máis dunha ducia de persoas—desculpen que non citemos todos os nomes— como o Cronista oficial do concello do Corgo, Jesús Abuín, o ceramista, Lolo da Vila, a actriz, Benedicta Sánchez e os responsables de proxectos como o Centro de Estudos do Corgo e os dos colectivos Arumes, A Legua Dereita e Os Cinco Ríos. Acompañárannos para nos transmitir o seu saber e experiencias desde o mundo do asociacionismo cultural, da investigación e a divulgación, a historia local, memorias de vida, artesanía, baile e, entre outros temas, música tradicional, aos que se poden sumar persoas que desde o público asistente  se animen a intervir e deixar a pegada do seu saber nesta Polafía.

Como se fixo en todas as Polafías precedentes, o acto será gravado e unha vez editados as intervencións pasarán a formar parte do arquivo que mantemos a libre disposición na web da AELG (aelg.gal/Polafias) para quen desexe ver e escoitar os máis dun milleiro de vídeos que contan por millóns as reproducións. Vémonos no Corgo!

© Antonio Reigosa


Serie: “Andel de marabillas”, El Progreso, 19 de setembro de 2022


Un tesouro en botes de Nesquik

A estas alturas xa non hai ninguén que non saiba que un veciño de Sober atopou un tesouro nunha casa que mercou e que está restaurando no lugar da Pousada, parroquia de Millán. O tesouro ten figura de billetes e suma nove millóns das antigas pesetas. A mágoa é que a nosa antiga moeda oficial xa non cotiza no mercado de cambio de cromos desde o ano 2021; ata daquela o Banco de España daba por cada billete de 5000 pesetas, 30 euros.

O tesouro manifestouse caprichoso. Foi aparecendo en veces, e fíxoo ata o de agora agachado dentro de botes de Nesquik que se presentan a pares en distintos puntos da casa como o forno ou a artesa. Tamén os avistaron no interior dunha máquina de sulfatar.

O tesouro, en xeral, é caprichoso. Ademais, como sabemos por tradición, é un ser vivo que pode transfigurarse e deixarse ver con aspecto de moedas ou billetes pero tamén de imaxes de santos, de ferramentas de uso cotiá e incluso pode imitar unha galiña coa súa larada.

Ás veces, o tesouro imita cinsa almacenada nunha ola de barro e só cando nos desfacemos dela por considerala inútil conseguimos ver que o que se esparexe coa ventada é, en realidade, finísimo po da cor do ouro.

Hai moitos máis tesouros dos que se cre. O caso é intuír que o son e, se é preciso, dominar a arte de desencantalos ou valerse de alguén que saiba convertelos en algo útil.

Outro dato a ter en conta é que o tesouro ten mobilidade e non permanece no lugar no que foi oculto, sobre todo se o tempo transcorrido entre  escondelo e atopalo foi prolongado. Neste caso, o tesouro, que vai aparecendo en botes de cacao reciclados, non tivo porque ser depositado, necesariamente, nesa casa nin neses escondedoiros.

Segundo o publicado polos medios estes días, a natureza deste tesouro puido estar no devezo aforrador do defunto Manuel do Xentes quen, entre outros oficios, se dedicou á trata de gando como fixera o patrucio sarriano Antón de Marcos, cabeza dunha descendencia de filántropos e empresarios que fundaron marcas galegas como Zeltia ou Cementos de Oural.

Preocúpame que foi do po de cacao que albergaban en orixe eses botes. Non descartaría que co tempo ese po, véndose caducado, aborrecido de que ninguén o fose tomar, decidise transformarse en billetes fóra de circulación pois outra propiedade que teñen os tesouros é burlarse da ambición humana. O tesouro tamén perde o seu valor se quen o atopa o manipula precipitadamente ou o fai público. Hai segredos que endexamais se deben revelar.

Aínda que o actual propietario da casa dixo que dar co tesouro fora “unha alegría que non hai diñeiro que a pague”, supoño que máis ledo estaría se dese coa maneira de virar os billetes en pesetas por outros en euros.

Se eu fose Toño Piñeiro, en caso de apareceren novos botes de Nesquik con máis billetes deixaríaos quedar onde están e non llo diría a ninguén. Recomendaríalle, como cando se mira con ansia se as galiñas puxeron ou non un novo ovo no niño, que vixiase os botes en cada visita á casa e que agardase a que o tesouro decidise libremente, por vontade propia, volverse de curso legal.

© Antonio Reigosa


Serie: “Andel de marabillas”, El Progreso, 12 de setembro de 2022


Os Remedios

ver/ler artigo

© Antonio Reigosa


Serie: “Andel de marabillas”, El Progreso, 5 de setembro de 2022


Norita Pereira

Norita Pereira. Vida Gallega. 30 de outubro de 1916

Sen chegar ao nivel de San Malaquías, o das profecías, quen ao nacer xa sabía ler e escribir, houbo e hai nomes de nenos e nenas que gozaron de enorme sona nos primeiros anos de vida. Aínda que, falando só de músicos, non todos chegaron a consolidar de adultos o que prometían desde o berce como foi o caso do virtuoso e malogrado violinista e compositor Manolo Quiroga (Pontevedra, 1892-1961). Cando xa era un xenio recoñecido por medio mundo un camión maldito atropelouno en N. York en 1938 e truncoulle un futuro aínda mellor.

Historias moi diferentes foron as dos tamén músicos Pepito Arriola e Norita Pereira. Ambos foron considerados prodixios nos anos infantís mais cando chegaron a adultos os seus nomes quedaron na memoria como portentos fantasmagóricos.

Pepito Arriola (José Rodríguez Carballeira) naceu en Betanzos en 1895 e faleceu en Barcelona en 1954. Pianista, violinista e compositor, ofreceu o seu primeiro concerto aos catro anos. Aos cinco xa interpretaba obras de seu. Formouse en Alemaña e actuou con notable éxito nas principais cidades do mundo pero des que regresou a España en 1946 a súa sona esmoreceu.

Norita chamábase Leonor Pereira García. Naceu en Santiago de Compostela o 3 de novembro de 1906. Os primeiros anos de formación musical realizounos baixo a dirección do mestre Curros na Sociedade Económica da cidade natal e aos seis anos, polas festas do apóstolo de 1911, actuou por primeira vez diante o público interpretando ao piano unha breve peza.

Como nena precoz, nos sucesivos concertos que ofreceu naqueles primeiros anos de vida por distintas cidades galegas —Santiago, A Coruña, Ferrol, Vigo, Pontevedra, Lugo (San Froilán de 1913)— sempre mereceu o aplauso entusiasta dun público entregado. Os xornais locais e os da emigración galega en América regalábanlle eloxios en cada crónica. Cara de anxo, talentosa, delicada, miudiña, grácil como unha figulina vivente capaz de interpretar ao piano e mesmo de cantar un variado repertorio no que combinaba temas de ilustres clásicos como Beethoven ou composicións populares como a Alborada de Veiga.

Despois de pasar por Lourizán e recibir o apoio de E. Montero Ríos, en 1914 presentouse en Madrid para, por mediación de Irene Ceballos, viúva de Policarpo Sanz, actuar diante da infanta Isabel e da raíña Cristina quen lle concedeu unha pensión para dar continuidade á súa formación no Real Conservatorio Nacional de Música baixo a dirección de Pilar de la Mora.

Aprobou varios cursos de solfexo e piano en poucos días, optou e aprobou con alta nota a proba de profesora superior de piano cando apenas cumprira os oito anos.

O éxito acompañouna aínda un tempo pero xa en progresivo descenso durante a década dos vinte. Pasou a actuar con acompañamento facéndose chamar Terceto Pereira, resaltando, iso si, o seu nome como figura principal para acabar desaparecendo dun día para outro dos carteis e dos medios de comunicación sen que eu saiba a día de hoxe que foi a partir de 1930 da outrora prometedora carreira da tenra diva chamada Norita Pereira.

© Antonio Reigosa


Serie: “Andel de marabillas”, El Progreso, 29 de agosto de 2022



A estación das moscas

Vanitas. Bartholomäus Bruyn (1493 – 1555)

Non hai animal de compañía máis fiel ao ser humano que a mosca común. Nestes últimos días do verán acaróanse arredor de nós, apéganse á nosa pel e succionan amorosas coas súas trompas insaciables. Hai quen se empeña inutilmente en eliminalas con aerosois e matamoscas químicos ou lámpadas ultravioleta, o que supón un grave erro pois é opinión de entendidos que por cada mosca que falece veñen ao enterro dilixentes, vingar a colega, outras cen.

As moscas son audaces, intrépidas e persistentes pero tamén lambuzas da putrefacción e da inmundicia. Nos tempos medievais foron comparadas aos demos devecidos que se obstinaban en tentar santos varóns; como eles, as moscas roldan o aire que nos circunda e insisten en aproveitarse en calquera descoido ou debilidade dos nosos fluídos máis noxentos.

Non debe ser casualidade que as bruxas traten nos aquelarres co demo Leonardo, entre outros asuntos, da cota de moscas que lles corresponde para repartilas polas parroquias do mundo. Leonardo seica cuspe moscas como caguñas de cereixa.

A orixe desta idea debe estar nun mal entendido. Beelzebul, nome co que designaban ao deus, señor ou príncipe Baal os antigos cananeos, acabou converténdose, ao variar levemente o seu nome a Beelzebub, en Baal, príncipe ou señor das moscas. Froito desta crenza resultaron os numerosos procesos aos que foron sometidas pola igrexa moitas mulleres que, baixo tortura, confesaron que viran o Demo Maior en figura de mosca.

Nesta confusión e no seu significado vencellado ao demoníaco e ás miserias humanas ten a orixe o título da obra de William Golding “O señor das moscas”. Quen lese esta novela ou vise o filme homónimo saberá de que falo.

Mais as moscas tamén teñen prestado grandes servizos á humanidade como, por exemplo, na pintura. No período do Renacemento hai moitos cadros que teñen pintada unha mosca nalgún lugar. Non se sabe de certo a orixe deste costume. Uns cren que foi para espantar as moscas verdadeiras das obras pintadas e así evitar que deixasen pousados nelas os seus excrementos. Hai quen pensa, pola contra, que o facían os pintores para amosar a súa destreza imitando o natural con tanto realismo. Unha ilusión óptica. E por último, hai quen atribúe á presenza das moscas nos cadros un significado simbólico que variaría en función da escena representada. No Antigo Exipto unha condecoración con figura de mosca recoñecía un alto honor militar, mostra de valor e tenacidade.

San Narcís, bispo de Girona no século V, cando un exército francés quixo profanar o seu sartego en 1285, fíxolles fuxir aos gavachos ao saíren milleiros de moscas da súa tumba que a picadas eliminaron 20.000 soldados e 4.000 cabalos inimigos.

Tiña razón Augusto Monterroso, quen pretendeu sen conseguilo facer unha antoloxía universal sobre as moscas, cando dixo que na literatura universal «Hay tres temas: el amor, la muerte y las moscas. Desde que el hombre existe, ese sentimiento, ese temor, esas presencias lo han acompañado siempre. Traten otros los dos primeros. Yo me ocupo de las moscas, que son mejores que los hombres, pero no que las mujeres».

© Antonio Reigosa


Serie: “Andel de marabillas”, El Progreso, 22 de agosto de 2022


15 de agosto

Mentres eu acababa de nacer —seica tiven a miña nai cinco días ocupada—, aquel 15 de agosto de 1958 a xente lía nos xornais noticias como estas. 

As portadas ocupábaas a desaparición do avión holandés Hugo de Groot, un superconstellation da compañía K. L. M. que facía a ruta entre Amsterdam e Nova York. Perdéraselle o rastro no Atlántico tras despegar do aeroporto de Sannor en Irlanda con dirección a Gander en Canadá. Levaba 91 pasaxeiros e 8 tripulantes. Suponse que recibiu o impacto dun lóstrego. Non houbo superviventes. 

Entre os anuncios destaca o da bicicleta con motor Velosolex Orbea. Levaba depósito de combustible e aseguraban que cun só litro de gasolina podíase ir e volver entre a Coruña e Betanzos para ver como ascendía o famoso globo.  En Lugo, cóntao El Progreso,  organizouse unha competición entre unha Velosolex e unha bicicleta convencional que consistía en dar unha volta á ronda da muralla. Quen gañase levaba de premio as trescentas pesetas da aposta. 

Ambos vehículos presentaban anomalías. A bicicleta—antes de competir tiveron que reparala—  tiña a roda dianteira pinchada e faltábanlle tres radios. A Velosolex non tiña freo e o motor ía suxeito tan só cun cinto. Os xuíces eran dous individuos montados en cadansúa moto, unha Vespa e unha Montesa. 

A saída que ía ser ás dez da noite desde San Roque demorouse ata as dúas da madrugada. A carreira foi igualada ata a Porta Miñá, lugar onde se desprendeu o motor da Velosolex, o que aproveitou o contrincante para gañar a proba con moita avantaxe.  

Houbo desquite. Cando os competidores pasaban á altura da Porta de San Pedro, os gardas municipais déronlles o alto pero dada a velocidade á que ían non puideron obedecelos. Tiraron ata a meta e desta volta tamén gañou o biciclista aínda que só por unha roda de diferencia. Non houbo sancións.  

E mentres o globo de Betanzos subía, o paracaidista francés Andernes Mosconi baixaba e establecía un novo récord ao tirarse desde oito mil metros sen máscara de osíxeno.  A comisión de festas do barrio de San Roque  de Lugo sumouse á moda dos globos e programou para este día a elevación dun xigante como o de Betanzos. Era a primeira vez que tal espectáculo se ofrecía en Lugo.  

Outros xornais prestaban atención a novas como o remate da sega na metade meridional mentres as crónicas da feira industrial de Bruxelas daban novidades como os primeiros pasos das enerxías de fonte solar, mariña, eólica ou xeotérmica.  

Outra preocupación: que fora do rato Wickie. A forza aérea americana lanzárao o 23 de xullo desde Florida acomodado nun proxectil dirixido ao Atlántico sur e aínda non aparecera. Xa fracasaran anteriormente co lanzamento de dous ratos astronautas. Cousas dos americanos!  

As noticias, como dixen, teñen os mesmos anos que cumpre hoxe quen llelas lembra e que se entretén —recoméndolles o exercicio— lendo como rodaba o mundo cando o saudei pro primeira vez no amencer de hai exactamente 64 anos. 

© Antonio Reigosa


Serie: “Andel de marabillas”, El Progreso, 14 de agosto de 2022


Que chova!

Precisamos que chova canto antes e que o faga con certa abundancia; iso si, con criterio. E se non o fai nun tempo prudencial, habemos ter que buscar ou inventar maneiras de provocar as nubes para que nos regalen o seu zume. O de cantar mal non funciona; probeino eu.

A chuvia. Claude Monet (1886)

Prisciliano, o noso herexe máis ilustre, sostiña que a chuvia nacía do devezo amoroso do Príncipe das Augas pola Virxe da Luz. El pretendíaa e ela rexeitábao, empeño no que o príncipe chegou a suar tan abundante que provocou a chuvia, e mesmo, tal era a súa desesperación, cos seus laios e lamentos inventou o trono e as conseguintes treboadas.

Cando bota tanto tempo sen chover é que a Virxe da Luz e o Príncipe das Augas andan despreocupados gozando do seu amor nalgún recuncho do universo. Mais o que agora toca, o urxente, é que volvan arder de amor sen consumar. Tampouco as nubeiras e nubeiros, as criaturas encargadas de socorrernos con grandes molladuras, andan atentos ás rutinas do seu oficio.

Un, modestamente, pode achegar algunhas ideas sobre este particular. Por exemplo, no concello de Abadín din que case sempre chove o día de San Cosme porque na igrexa de Galgao teñen unha imaxe do santo feita de pao de caxigo. A madeira, que antes fixera de eixe do rodicio dun muíño, sempre mollada, reciclárona en santo e agora provoca que chova o día do patrón.

Un verán, tamén seco, de hai xa anos sacaron en procesión a imaxe de San Cristovo no lugar do mesmo nome en Mondoñedo e molláronlle os pés no rego que pasa a carón. Comezou a chover de contado pero descontrolado e non parou en moitos días. Aquel exceso causou máis estragos que beneficios polo que desde entón, haxa ou non falta de auga, non se volveu bañar o santo.

Sería bo recuperar vellos saberes para interpretar as voces dalgunhas aves como o cuco e a andoriña, ou observar os pasatempos dos gatos que, como é sabido, se andan lavando a cara coas poutas, anuncian chuvia.

No Pico Sacro hai unhas pedras que ao revirárense fan que chova. No Monte Aloia hai outra que cando se lle pousa a imaxe de San Xulián enriba tamén chove. Hai máis pedras destas polo país adiante.

Gustaríame que aínda quedasen entre nós oidores de augas como Bolandas de Xerdiz. Sabía abrir fontes onde fixesen falta polo método de pasar a noite coa muller, ambos aconchegados nunha cama ao aire libre. Unha vez que así fixeron, aos nove meses naceulles un fillo e brotou unha fonte en Ourol segundo información facilitada por Álvaro Cunqueiro.

Mentres, haberá que volver ás rogativas invocando santos, santas e virxes especialmente atentos a este particular. Haberá que entoar o ‘Ad petendam pluviam’ ata conseguilo. Convén aprender os nomes das pedras choronas que ventan a auga, localizalas e completar o ritual propiciatorio que manda a tradición pero, sobre todo, nun nivel máis humano, sería ben recuperar as mañas dos vellos facedores de chuvia, estudar a materia da maxia pluviométrica nos libros especializados e poñer en práctica as artes que mellor se acomoden ás nosas necesidades. Pero, por favor, quen sexa quen goberne estas cousas: que chova xa!

© Antonio Reigosa


Serie: “Andel de marabillas”, El Progreso, 8 de agosto de 2022


Mondoñedo en Colombia

ver/ler artigo

© Antonio Reigosa


Serie: “Andel de marabillas”, El Progreso, 1 de agosto de 2022


Arde Galicia

Arde Galicia (1976). Mª Luz Antequera. Museo Provincial de Lugo

Arde Galicia” é o título dun cadro de María Luz Antequera (Cáceres,1948-2006) que estivo exposto nunha sala do Museo Provincial de Lugo. Esta obra, que sigue sendo parte dos fondos do museo, resultara galardoada en 1976 co primeiro premio nun concurso de pintura dedicado ao bimilinerio da cidade. Representa unha muller que sostén coas mans un pano ardente entre laparadas e fume, simbolismo figurativo sobre un mal recorrente, o lume e as consecuencias terribles dos incendios que reducen a cinsas a natureza coa súa biodiversidade, amais de casas e animais para acabar por chamuscar irremediablemente a vida da xente que habita o medio.

Arde Roma

Cando o gran incendio de Roma do ano 64 comezou a 19 de xullo e durou unha semana os inimigos políticos de Nerón acusárono de provocalo e de se rir da súa triste fazaña. A tal fin creouse unha imaxe icónica que representa a Nerón ido, bailando e tocando a cítara mentres a cidade se consume.

Os investigadores non coinciden sobre a magnitude da traxedia. Uns opinan que non puido ser Nerón o causante pois cando comezou o lume estaba ausente, e que en canto coñeceu a nova se puxo en camiño e tratou de socorrer aos máis prexudicados.

O emperador, para defenderse, sinalou os cristiáns e sacrificou uns cantos. Uns crérono e outros non pero, fose cal fose a verdade, naquel enorme soar devastado polas lapas, Nerón mandou construír a Domus Aúrea, o palacio máis grande e luxoso que viu Roma no seu milenio longo de historia. Houbo que recadar máis impostos e precarizar moitas vidas humanas para erguer aquel monumento na súa honra.

Arde Galicia

Estes días arde a terra e a xente. Non direi que algún Nerón prendese o lume nin se contratou un sicario ou se foron casuais. De todo hai, seguro, pero cando o país arde, a xente ve reducida a súa vida a un montón de borralla.

Cando arde o lugar onde naciches e aprendiches a vivir, a contorna que coidaches, a terra que che deu de comer e as fontes que che deron de beber despides varias xeracións do teu sangue. Con cada casa, arde a memoria e a historia de quen a habitou, e tamén se queima a esperanza nun futuro que non vai remediar ningunha axuda por moi urxente e xenerosa que sexa. Con cada aldea e cada bosque que arde, ardemos de carraxe todos e todas.

Con cada vaga de incendios, e van moitas, sucede o mesmo. Corren os políticos ao posto de mando, búscanse culpables, divágase sobre as posibles causas e propóñense remedios pero, unha vez que chove, todo é nada. Só fume!

Querendo usalos e organizalos, sendo preventivos, afastando, por exemplo, o suficiente o bosque máis combustible –urxe mudar de modelo forestal– dos lugares habitados e de circulación, xa se protexen, cando menos, as vidas da xente e dalgúns animais.

De todo isto hai responsables, evidentemente. Galicia é unha tea multicolor que arde cada pouco desde hai moito como no cadro de María Luz Antequera; un pano máxico que en vez de deixar ceibe cada mañá a pomba da liberdade, parece empeñarse en ofrecer unha oportunidade para que un Nerón calquera edifique un monumento ao ego sobre os tizóns carbonizados que seremos todos os demais.

Arde Galicia; ardemos nós!

© Antonio Reigosa


Serie: “Andel de marabillas”, El Progreso, 25 de xullo de 2022


Golfiños

Case todos os veráns visito Punta Coitelada, espectacular acantilado pétreo situado na extrema do concello de Ares, miradoiro privilexiado desde o que se contempla o reparto das augas oceánicas entre as rías da Coruña, Ferrol e Ares-Sada-Betanzos-Pontedeume.

Á dereita, Chanteiro coa súa praia de area fina, a carón o santuario onde devocionan institucionalmente en agradecemento á Virxe das Mercedes por ter librado dunha peste os concellos de Ferrol, Mugardos e Ares. Despois Punta Segaño e gardando a boca da ría de Ferrol o lugar de Cariño e o Cabo Prior co porto exterior lambéndolle o fociño. Á fronte, ademais do inmenso mar que se esvaece no horizonte, insinúase A Coruña, a “cidade tatuada na pétrea pel do mar” que dixo Luísa Villalta, co seu faro de Hércules ou de Breogán contando algunha historia primixenia. Más dunha vez crin ver partir desde alí a nao que conduciu a Irlanda a Ith, o heroe que navegou sen apearse do cabalo seguindo as indicacións do seu pai, Breogán.

Pola dereita, fronte a Oleiros, o rochedo da Marola, travesía de tan perigosas correntes que se di: Quen pasou a Marola, pasou a mar toda!

Procuro visitar Punta Coitelada ás horas do solpor, cando o sol dormente se arrandea sobre a raia que divide o mundo en roibéns indescritibles. Mentres vemos desde aquel promontorio como bordean o horizonte barcos de guerra, petroleiros, gaseiros, embarcacións de pesca ou de recreo, non é raro que nos sorprenda, danzando e gozando daquela fermosura algunha familia de golfiños en procura dunha merenda-cea de peixes saborosos na encrucillada de auga salgada.

E mentres contemplamos como se recrean os golfiños conto a quen me acompañe a historia de Arión, músico e poeta que viviu en Corinto, ao servizo do rei Periandro. Era o mellor intérprete de cítara do seu tempo, inventor do ditirambo, composición en verso dedicada a Dionisos.

Despois dunha longa viaxe por Italia e de reunir unha fortuna, decidiu regresar ao Peloponeso para o que alugou un barco e contratou unha tripulación de mariñeiros corintios, os máis honrados segundo era sona. Máis a cobiza dos mariñeiros polas riquezas de Arión, venceunos. Decidiron quitarlle a vida, a escoller: Podes matarte a ti mesmo, e nese caso levaremos o teu cadáver ata terra para soterralo, ou podes tirarte ao mar!

Arión, véndose sentenciado, pediu como derradeiro desexo que lle deixasen vestir as mellores galas e que lle permitisen cantar unha canción antes de botarse ao mar. Os mariñeiros consentiron. Arión engalanouse, púxose de pé na cuberta e acompañándose da cítara cantou unha fermosa canción titulada “Nomo orthio”. Ao rematar, tirouse ao mar.

O que non puideron imaxinar aqueles navegantes foi que cando Arión se tirou á auga fose recollido e transportado no lombo dun golfiño san e salvo.

Cando o barco arribou ao porto de Ténaro, o rei preguntou por Arión e os mariñeiros dixeron, mentindo, que quedaba con excelente saúde en Italia.

Deste suceso penden dous saberes; que os golfiños gustan e agradecen a música, a boa música, e que os mariñeiros corintios non son tan de fiar como se cría.

© Antonio Reigosa


Serie: “Andel de marabillas”, El Progreso, 18 de xullo de 2022


Aganchatorres

ver/ler artigo

© Antonio Reigosa


Serie: “Andel de marabillas”, El Progreso, 11 de xullo de 2022


Esbirros

Estes días estou espurrando máis do normal. Quizais sexa debido a estes cambios climatolóxicos tan drásticos que estamos padecendo ou a que me estou volvendo sensible a certas agresións ambientais. Non sabería dicir a causa pero si que comecei a preocuparme e, como consecuencia, a investigar as posibles derivas de tanto espurro incontrolado.

Anuncio departamento de Saúde de N. York (1918)

Aprendín que Adán, e por tanto a humanidade, espurrou por primeira vez cando Eva lle ofreceu a mazá, o que, como nos conta a historia relixiosa, se interpretou como signo de mal fado ata o punto de crer que ao expulsar tan violentamente o aire do corpo, tamén se expele a alma, signo inequívoco de morte.

O tempo demostrou que a inmensa maioría da xente non só non morría despois de esbirrar senón que en moitos casos incluso melloraban de aspecto, que a vida continuaba e o que semellaba negativo pasou a interpretarse como esperanzador. Concluíuse que ao esbirrar expulsamos o mal que poida haber nos nosos corpos, por iso se lle di “saúde” ou “Xesús” a quen o fai para que o mal quede fóra e non volva entrar no corpo do que sae.

Este bo desexo así expresado que aínda practicamos na actualidade parece que ten orixe, segundo a tradición cristiá, na Idade Media cando as pestes se detectaban, amais de por outros síntomas, por aumentar a poboación que esbirraba decontino. Os romanos xa dicían “salve” en tales circunstancias e antes o profeta Eliseo logrou revivir un mozo tras provocarlle sete esbirros.

Máis violento foi como descubriu o espurro o xigante grego Prometeo. Rouboulle un raio de luz ao sol e para que Zeus non o descubrise gardouno nun estoxo. Un día, sen decatarse, vese que o aspirou como se fose rapé, o raio cravóuselle no nariz e provocoulle unha convulsión de titán. Desde entón, segundo esta versión, os humanos esbirramos.

Bernard de Gordon, médico occitano célebre que viviu a cabalo entre os séculos XIII e XIV, escribiu un libro sobre o tema no que dicía que o esbirro “é un movemento natural do cerebro, forte e rexo, para lanzar as cousas que nos enferman”. E o Códice Zabálburu de medicina medieval, unha compilación de textos médicos, afirma que os que perderon a fala deben queimar canaveira e corno de cabra de maneira que o fume lle entre polos fociños ao doente para que espurre e así “fablara luego”.

Como vén, inventáronse métodos para provocar esbirros crendo que así se curaban algunhas doenzas. En moitas culturas populares orientais, amerindias e africanas teñen recursos para provocalos mediante herbas e outras mañas pois crese, como xa dixemos sobre a peste, que o mal, sexa de orixe demoníaca ou doutro tipo, debe ser expulsado do corpo e o esbirro, pola violencia con que se manifesta, pode ser o vehículo perfecto.

O que non agardo para min son sorpresas como lle pasou a Xan de Touceda, un rapaz que para combater a calor cando fixo o servizo militar en Ceuta tomaba arreo té con xeo. Des que licenciou sempre se queixou dunha estraña friaxe nos pés que non curaba ata un día que, tras un esbirro violentísimo, expulsou cadansúa pedra conxelada polas ventas do nariz.

© Antonio Reigosa


Serie: “Andel de marabillas”, El Progreso, 4 de xullo de 2022


Con nome propio

‘Con nome propio’ é o título da exposición de retratos que nos amosa o fotógrafo Xosé Manuel Otero no Museo Provincial de Lugo ata o próximo 30 de xullo. Trátase de arredor de medio cento de persoeiros sobranceiros en variados campos relacionados co ensino, coa arte, música, fotografía, cine ou literatura e, en xeral, coa creación e xestión cultural. Digamos tamén que a inmensa maioría dos retratados son lucenses de nación ou de adopción, agás uns poucos, e deles algúns xa lamentablemente desaparecidos como é o caso de Darío Xohán Cabana, Isaac Díaz Pardo, Isidro Novo, Paco Pestana e Xosé Neira Vilas. Practicamente todos son retratos roubados, apenas hai posados, en diferentes momentos e circunstancias o que engade á calidade incuestionable do resultado un efecto de espontaneidade que non pasa desapercibido.

Xosé Manuel Otero é un fotógrafo experto. A súa traxectoria como tal así o evidencia. A súa predilección pola imaxe en branco e negro como avantaxado alumno da escola clásica que xoga con mestría cos contrastes fecundados por luces e sombras, queda nesta mostra ben patente. Todo o misterio, enigma que só un mestre pode revelar, do seu universo expresivo está concentrado nos efectos dun golpe de luz.

Un retrato é un diálogo entre a persoa retratada e o fotógrafo en primeiro lugar pero  tamén, en segunda instancia, co espectador, con quen pode contemplar e interrogar esa fotografía. Por certo, o retratado e o espectador poden ser a mesma persoa o que a induciría a reflexións e introspeccións de inimaxinables pero seguro que interesantes consecuencias. Unha conversa  no que todo conta, sobre todo obviamente a luz que ilumina miradas, engurras, mans, xestos e sorrisos, até a indumentaria e adobíos de cadaquén, e as sombras que insinúan efectos dramáticos, emocións, estados de ánimo…

Ademais da aura impregnada en cada imaxe, hai algo de máxico nesa intercomunicación que ten moito ou todo que ver co momento que o fotógrafo elixe para fixar a instantánea. Quizais sexa a aparencia que o fotógrafo desexa resaltar de cada retratado, ou a esencia, a natureza de seu, sempre intransferible, o que nos quere amosar de cada un.

Todos estes personaxes ‘Con nome propio’ teñen unha historia, unha biografía que na maior parte dos casos coñecemos con certo detalle, que se complementa co relato que se transparenta na imaxe que nos ofrece Otero. Non hai artificio senón certezas, verdades que nos din, con sosego, en harmonía, quen son e como son.

Parabéns a Xosé Manuel Otero por ofrecernos esta galería de retratos e por traelos ao Museo Provincial de Lugo onde, estou ben seguro, serán admirados como o que son, o resultado  do percorrido vizoso dun artista maduro que captura auras atrapadas na luz e nas sombras da súa cámara.

Tiña razón aquel personaxe de Cunqueiro que se queixaba de que non lle deixasen renovar o carné de identidade cunha foto que lle fixera Pernas, o pintor e fotógrafo mindoniense,  vinte anos atrás. Naquela antiga foto recoñecíase! Tiña aura! Na que lle fixeran daquela, aparte de ser máis vello, non sabía se o era ou non!

© Antonio Reigosa


Serie: “Andel de marabillas”, El Progreso, 27 de xuño de 2022


Ciprianillos

O meu amigo Félix Castro Vicente, avogado de profesión, músico e dinamizador cultural é tamén un recoñecido investigador; proba disto é o seu moi recomendable traballo “Do doutor Alveiros á Porta de Palla: O ocultismo na vida e obra e Vicente Risco” que mereceu en 2020 o prestixioso Premio Vicente Risco de Ciencias Sociais.

Tamén é coleccionista de obxectos culturais que para algúns poden ser só curiosidades ou rarezas aínda que, no seu caso, esta afección sempre está motivada pola necesidade antropolóxica de saber e entender ata onde sexa posible a nosa cultura popular tradicional.

Félix xa nos amosara en Lugo no ano 2008, na sala de exposicións da Deputación, a súa colección de libros do Demo, grimorios e ciprianillos, e participara como relator na primeira xornada de literatura oral organizada pola AELG, dedicada entón a analizar a figura do Demo na nosa cultura tradicional.

O Museo Etnolóxico de Ribadavia exhibiu ata finais de 2021 a súa colección titulada “San Cipriano o Mago. De oracións, ciprianillos e tesouros” e a Xunta de Galicia acaba de publicar un libro-catálogo co mesmo título que é en si mesmo unha xoia bibliográfica. Magnífico deseño, excelentes fotografías con textos do propio Félix que explican con clarividencia a historia dun culto popular estendido por medio mundo e a de cada unha das máis de 150 pezas arredor da figura máxico-relixiosa de San Cipriano.

San Cipriano de Antioquía (250-304 a. C.), santo e mago, pasa por ser o presunto creador de infinidade de oracións e amuletos protectores contra toda clase de meigallos, amais de ser o identificador e descubridor de escusados tesouros gardados desde os tempos dos mouros, de aí seguramente a súa popularidade, entre eles os que se ocultan en varios lugares da xeografía galega.

Entre as xoias da exposición, como se amosa e se reproduce no catálogo, están os chamados “ciprianillos”, libros impresos moi buscados por todos os aspirantes a obter beneficio das maxias que ensinan a amolecer gardadores de tesouros. Tras a historia destes libros está a do desencanto colectivo de varias xeracións de humildes galegos e galegas que buscaron, e aínda procuran sen ningún éxito, o Eldorado que imaxinamos baixo os noso pés.

En Galicia, o grimorio de máis éxito foi o “Grande Livro de S. Cipriano ou Thesouro do Feiticeiro”, publicado pola Livraría Económica de Lisboa entre 1885 e 1893, orixinal moi reeditado que contén unha listaxe de 174 tesouros do Reino de Galiza. A primeira edición en galego deste libro coa relación de tesouros fíxoa Xosé Mª Álvarez Blázquez en 1974 na popular colección O Moucho de Editorial Castrelos baixo o título “Os tesouros de Galicia. O Ciprianillo”.

Coa intención de corrixir os desvaríos que provocaban este tipo de libros entre as clases humildes, Bernardo Barreiro publicou en 1885 outro libro titulado “Brujos y astrólogos de la Inquisición en Galicia y el libro de San Cipriano” pero non tivo os efectos que pretendía.

Por aquí daquela e aínda hoxe seguimos crendo que a vida pode ser un delirio que pende da fortuna ou da maxia.

© Antonio Reigosa


Serie: “Andel de marabillas”, El Progreso, 20 de xuño de 2022


Oles a farmacia

Hai uns anos fomos convidados a participar nun proxecto multidisciplinar de investigación sobre o Balneario de Lugo. Publicouse en 2016 co título “2000 años del Balneario de Lugo”, edición de J. Mario Crecente e Silvia González. A min correspondeume traballar sobre mitos, ritos e memoria para o que foi preciso realizar unha serie de entrevistas das que rememoro aquí algunhas informacións.

Unha muller díxonos que “o manancial está debaixo da capela da Virxe dos Ollos Grandes da catedral”. Situar o nacente destas augas con propiedades curadoras nun lugar sacralizado é frecuente, aínda que aplicado ás augas dos baños de Lugo, que nós saibamos, resultaba inédito. Outra muller comentábanos ter escoitado que a verdadeira razón pola que non se deixa edificar nas Costas do Parque ten máis que ver co medo a que se interrompa o curso destas augas caldas que baixan desde debaixo da catedral e non tanto con motivos especulativos ou urbanísticos.

Das augas do Balneario de Fuencaliente, Ciudad Real, dise que brotan debaixo da igrexa da Virxe de Baños, ermida do século XII construída sobre un manancial utilizado desde antigo. Tamén se di que as Burgas de Ourense nacen debaixo da capela do Santo Cristo da catedral.

Unha segunda opinión fálanos da existencia dun volcán. O manancial principal estaría situado no Parque Rosalía de Castro e logo a auga pasaría “a carón dunha pedra ou algo así” que a quentaría. A propósito da crenza na existencia dun volcán, outro informante dinos  que lembra que cando era neno había un pozo atoado, cuberto con lousas, situado no exterior do edificio do Balneario, á dereita da entrada. Dicíanlles que non pasasen por enriba, que debaixo estaba o volcán, e que, de caeren nel, desaparecían para sempre.

Amparo Carballo, antiga traballadora do Balneario, engadía que era “un pozo de auga dos mouros” quentada polo volcán. A mesma muller engadía que había un túnel por debaixo da terra que comunicaba a catedral co Balneario.

É crenza antiga e universal, aínda que non a rexistráramos no caso de Lugo, atribuír o descubrimento das propiedades curadoras das augas caldas a animais cervos, osos, cabalos, eguas, burros, cans, cabras, ovellas, porcos … que padecen algún tipo de doenza e que recuperan a saúde bebendo ou bañándose accidentalmente nesas augas como é o caso da Charca do Alligal, en Codesido (Vilalba)..

No que todas e todos coinciden é na descrición do olor característico destas augas. Un cheiro forte e desagradable que os traballadores levaban canda si, impregnado na roupa. “Oles a farmacia”, seica lles dicían.

É ben sabido que este olor a ovos podres é característico do xofre e dos sulfatos. O ácido sulfhídrico e o dióxido de xofre reaccionan entre si para formar xofre e auga quente, o que identifica as augas termais como sostén dunha vella tradición cultural que as relaciona co inframundo e coas lendarias laparadas que arden decontino no inferno cristián.

Se teñen ocasión consulten o libro que lles digo e verán canto poden aprender que non sabían dos dous mil anos de historia do Balneario de Lugo.

© Antonio Reigosa


Serie: “Andel de marabillas”, El Progreso, 13 de xuño de 2022


Quique Guerra, transgresión e intuición

ver/ler artigo

© Antonio Reigosa


Serie: “Andel de marabillas”, El Progreso, 6 de xuño de 2022


O zoqueiro de El-Rei

Leo nos xornais que un zoqueiro famoso enviou un par de zocas de agasallo ao rei emérito e que non podendo acudir persoalmente ao seu encontro por estar momentaneamente eivado —o zoqueiro, non o rei—, o presente foille entregado por unha xornalista acreditada. Parece ser que cada zoca vai decorada con cadansúa imaxe, unha da raíña e outra do rei vellos, o que é un cumprido tendo en conta a sintonía e boa marcha das relacións entrambos. Segundo aparenta en fotografía, as zocas hanlle quedar ben axustadas ao pé, apenas calza un 42,5 a pesar de medir arredor de 1,85, o que permitirá que as luza na ocasión que lle conveña sen risco de accidente.

Museo das zocas. Muimenta, Cospeito (Lugo)

Paul Gauguin labrou, usou e pintou zocas en varias obras durante a súa estadía en Bretaña. Buscaba o primitivismo máis puro e emocionábase ao escoitar o eco do bater duns zocos sobre un piso de madeira. Mais non todo foi ben. Tras unha pelexa que mantivo cuns mariñeiros, un zoscoulle cunha zoca e provocoulle a rotura dun nocello que nunca lle curou.

Isto lémbrame, salvando as distancias de grao e rango, como lles zoscábamos nós, os futbolistas de Zoñán, a aqueles seminaristas que viñan os domingos coa misión de catequizarnos e que sempre regresaban ao Seminario cos nocellos inchados. Algunha zoca fendemos, é certo, e algunha rifa dos nosos proxenitores escoitamos pero pagaba a pena despois de atinar con tan boa puntería nun obxectivo camuflado debaixo dunhas sotanas.

A enciclopedia Larousse, que todo o sabe, di que as zocas son calzado propio de campesiños e, en xeral, de xente pobre. E tamén de seres sobrenaturais, engado eu, como o zoqueiro de Baldride, que era un demo en realidade, do que xa falou Cunqueiro.

É sabido que os nubeiros, os señores do trono e do raio, usan zocas feitas de mazaira. O desaparecido cruceiro de Rubiás (Lugo) —recompóñano por favor— púxose porque foron tres homes a carón duns castiñeiros que alí había para resgardarse dunha treboada. Dous deles, por burla, berraron e aínda repetiron: Zocas de macira! e un raio vingativo segoulles a vida. O que non falou, e non morreu, foi quen seguramente puxo alí o cruceiro que agora a treboada do desleixo deixou desaparecer.

O nubeiro que entrou pola cheminea na casa da Fonte de Romariz, en Abadín, ademais de boina e caiada, e pantalón de pana, tamén usaba zocas. E é que as zocas son moi ruidosas, imitan ben o son do trono, e tamén poden ser xenerosas. O meu avó, que facía de zoqueiro polo inverno atopou unha vez un peso cubano de ouro ao baleirar coa legra o interior dunha zoca. Non hai misterio; a moeda recibíraa de paga un parente militar tras o desastre de Cuba e escondéraa na broulla dun bidueiro.

E dándolle voltas á idea de ver a El-Rei excedente calzar as zocas que lle regalaron, poñamos que a carón dunha grella de churrascaría ou achicando auga nun veleiro, penso no moito que axudaría esa imaxe en favor da recuperación do oficio e do prestixio dun calzado que ata o de agora sempre foi usado por súbditos, algún artistas e, sobre todo, por entes do sobrenatural entre os que non sei se incluír ou non a graciosas e maxestosas maxestades.

© Antonio Reigosa


Serie: “Andel de marabillas”, El Progreso, 30 de maio de 2022


Lugo de lenda

Agora xa case ninguén cre nas lendas. A capacidade humana para dixerir imaxinarios está colonizada polas fake news pero aínda así vimos de presentar Lugo de lenda (Embora, 2022), un pequeno libro onde se recollen 130 relatos lendarios repartidos por 66 dos 67 concellos da provincia de Lugo. Trátase dun modesto mostrario que exemplifica a variedade temática que se pode atopar no ámbito xeográfico provincial.  

Cada lenda é única, xeralmente cunha orixe tan profunda e antiga que na maioría dos casos non somos quen de rastrexar. As lendas constitúen un retrato simbólico onde se mesturan historia e memoria, espazo e tempo, realidade e fantasía, emocións e misterios. Todo o imaxinario humano está arquivado, sintetizado e condensado nas lendas. 

Non foi a nosa intención elaborar un inventario do lendario da provincia, empresa para que se precisan máis azos e tempo, e, sobre todo, esixiría realizar un traballo de campo demorado para detectar e pescudar motivos lendarios que aínda aniñan na memoria da xente. Oxalá se poda realizar algún día. 

As lendas tratan de explicar a orixe de todo o que nos rodea. Responden preguntas que todos nos facemos ao tempo que imos descubrindo interrogantes na contorna. A historia dun penedo raro, dunha cova ou furna, dun pozo ou dunha fonte, dunha mámoa ou dun castro, dun topónimo ou dun santuario. Por tanto, as lendas responden preguntas que intentan explicarnos, desde os coñecementos da cultura popular tradicional, as causas, reais ou fabulosas, de fenómenos que superan a nosa capacidade de interpretación. 

As lendas son como placebos, protéxennos psicoloxicamente contra o noso medo atávico a monstros, demos e deuses, a doenzas e maldicións, contra a dor e a morte en última instancia pois resulta que os humanos concibimos un mundo tan ampuloso, tan poboado de malvadas criaturas que precisamos remedios para controlalo. 

Nada do que nos pasa é alleo ás lendas. Todas as emocións humanas forman parte do relato lendario, tamén, por suposto, esa arela universal que nos fai devecer por acadar o amor e a felicidade material e inmaterial, a poder ser, nun só golpe máxico de fortuna e atopar un tesouro. 

As lendas, sabémolo, son crónicas do imposible, suceden en compartimentos da irrealidade. E sabéndoo resistímonos a pensar que só son ilusións porque as necesitamos, porque as nosas vidas non terían sentido se non nos proporcionásemos este alimento espiritual que tanto se parece aos soños. 

Non esquezan que nas lendas, non podería ser doutra maneira, sempre comparten protagonismo os seres fantásticos e os humanos. Cada lenda é, en breve, a crónica dun conflito entre estes dous mundos; o dos que apandamos coas limitacións propias da especie e o dos seres sobrenaturais que inventamos para que nos auxilien, controlen e atemoricen, todo revolto. 

Diso e de máis asuntos que poderá descubrir quen lea este libro tratan estes cento trinta relatos lendarios que percorren a provincia de Lugo de leste a oeste e de norte a sur. Oxalá sirva tamén para  estimular a curiosidade por descubrir novos lugares imaxinarios en cada un dos nosos arredores. 

© Antonio Reigosa


Serie: “Andel de marabillas”, El Progreso, 23 de maio de 2022


Abrulas

É tempo de abrulas ou dixital purpúrea, a planta con máis nomes —arredor dun cento— das que abundan entre nós. Renacen as abrulas —abeloiras, belicroques, crocas, dedaleiras, estraloques, milicroques, sanxoáns…—canda o cuco e as andoriñas que tamén, á súa maneira, florecen de amor en primavera.

Algúns dos nomes teñen que ver co ruído provocado —pasatempo de xente moza—ao comprimir o extremo da flor e premer a campánula para provocar o estalo. En inglés, lingua na que tamén se nomea de varias maneiras, dinlle foxglove —luva de raposo—, e fairyfingers —dedos de fada—, en alusión á forma das flores, e en Irlanda dead man’s thimbles —dedal de morto—. Tamén existe a crenza de que o raposo calza as campánulas para entrar con sixilo nos galiñeiros.

En 1542 o botánico alemán Leonhard Fuchs identifica e cataloga esta planta, e denomínaa dixital por ser do grosor dun dedo, e purpúrea pola cor. No século XVIII, William Withering descubriu os seus efectos que describe en An account of the foxglove and some of its medical uses (1785). Withering fixouse na planta porque andaba namorado de Helene Cooke, moza afeccionada a pintar flores. El recollíaas e regaláballas para conquistala —acabou sendo a súa esposa— e de paso estudou os seus efectos beneficiosos nas enfermidades humanas. Por certo, a tumba deste científico, situada nunha parede dunha igrexa de Edgbaston en Birmingham, está decorada cunha rama de dixital purpúrea.

É planta tóxica. Úsase en humanos e animais contra procesos febrís, hidropesías, cefaleas, inflamacións e, sobre todo, alteracións cardíacas, xeralmente tomando o po das follas secas aínda que se usou en fórmulas como o viño diurético Hotel-Dieu inventado por A. Trousseau. Tamén resulta efectiva para tratar trastornos dos ouriños e contra as mordeduras das víboras.

Coidado! O uso abusivo e sen control destas follas é moi perigoso pois tamén é a responsable de numerosas mortes. Cóntanos Xosé Mª Gómez Vilavella que despois da guerra civil os vellos de Castroverde liaban cigarros coas follas secas dos tróqueles, o que posiblemente acelerou a morte dalgúns deles.

Para tratar unha doenza mental do pintor Vincent van Gogh un médico chamado Paul Gachet tratouno cun composto desta planta chamado dixitoxina, e o pintor agradeceullo retratándoo cunha dixital na man. Disque o persistente amarelo que usa Van Gogh nas súas obras pode ser un efecto secundario desta medicación.

Xa no século XI, en Gales, se consideraba planta axeitada para combater maleficios. Dise que onde medra a abrula bailaron as bruxas en noites de lúa chea, aínda que, parece contraditorio, tamén as escorrenta e, en xeral, todos os males das casas e dos seus ocupantes. É por iso polo que se soe poñer en portas, ventás e buratos de vivendas e cortes na Noite de San Xoán.

O poeta Antonio Noriega Varela, quizais namorado como Withering,  nun poema dedicado a Mª Clotilde Pulpeiro “xentil moza ribeirana” fíxase nas abrulas: «Reina, ¡pola túa almiña / non me condenes a ialma! / non fuxas espavorida / ¡non me deixes coa grinalda / de purpúreas abruliñas / que están pingando a rosada!».

© Antonio Reigosa


Serie: “Andel de marabillas”, El Progreso, 16 de maio de 2022


Shoe tossing

Manhattan. New York, 2022

Hai uns días a miña filla mandoume unha fotografía dunha rúa de Manhattan na que se ven penduradas dun balcón un par ou máis de de ducias de zapatillas usadas. Chamoume a atención pola cantidade —un verdadeiro centro loxístico do ramo— e porque pensei que esta moda xa pasara a mellor vida.

Desde principios da década dos 90 do século XX foise xeneralizando por todas as cidades e vilas europeas e americanas, tamén nas galegas, o costume de pendurar unha ou máis zapatillas ou zapatos dos cables telefónicos ou da luz, de balcóns ou de árbores. Este fenómeno denóminase en inglés “Shoe tossing” —zapatos colgantes— e “Shoefiti” —shoe+grafiti—, atendendo á súa consideración como arte urbana, expresión artística coa que se pretende decorar o espazo ou simplemente realizar unha chamada de atención.

A técnica consiste en amarrar varios zapatos ou zapatillas cos seus atumes e logo lanzalos ata conseguir penduralos dun cable ou doutro soporte. Suponse, aínda que non hai unha certeza absoluta, que esta práctica comezou nos barrios periféricos ou marxinais dalgunhas cidades norteamericanas como símbolo identificador dos territorios de actividade ou ocupación de determinadas bandas xuvenís. Tamén hai quen supón que comezou nos cuarteis militares americanos, desde onde se exportaría aos países onde USA ten bases militares, e que estaría en relación coa expresión “colgar as botas”; ou sexa, como celebración do remate do período dedicado ao oficio militar. Parece ser que na península tamén se xeneralizou esta práctica a partir de 1995, comezando por lugares próximos a acuartelamentos.

O significado deste costume, a pesar de todo, resulta enigmático. Son moitas as interpretacións que se fan e por veces ben distintas. Entre as máis coñecidas e populares está a de que indican a proximidade dun punto de venda de droga; a cor e a variedade do calzado sinalaría que tipo concreto de droga se expende. Outra, en memoria e homenaxe a alguén que morreu no lugar vítima da violencia dunha banda contraria, ou a un delincuente morto en “combate”. Un código “okupa” que indicaría casa dispoñible por falecemento do dono ou por outro motivo, para favorecer a cobertura dos teléfonos móbiles xa que, ao parecer, os zapatos que teñen a sola de goma melloran a cobertura. Moito máis antiga parece ser a idea de que colgar as botas dun cable contribúe a mellorar a sorte e prosperidade dese lugar.

Nesta liña están as interpretacións que aseguran que hai inmigrantes africanos que cando atopan unha ocupación estable colgan o seu vello calzado nun lugar público en sinal de mellora e da posibilidade certa de mercar outro novo. Tamén poden anunciar unha voda, celebración da fin dun curso académico ou que un ou unha adolescente anuncien ao mundo desta maneira que deixaron de ser virxes.

Na película Big Fish (2003) de Tim Barton, Edward Bloom, o protagonista, chega a unha pequena vila na que se ve un cable cheo de zapatos pendurados. A xente deixaba alí o calzado querendo dicir que xa non desexaban camiñar máis, que aquel era o lugar onde se querían quedar para sempre.

© Antonio Reigosa


Serie: “Andel de marabillas”, El Progreso, 9 de maio de 2022

 


Cunqueiro en Y

ver/ler artigo

© Antonio Reigosa


Serie: “Andel de marabillas”, El Progreso, 2 de maio de 2022


Mondoñedo é Poesía 2022

ver/ler artigo

© Antonio Reigosa


Serie: “Andel de marabillas”, El Progreso, 25 de abril de 2022


Merlín de Mondoñedo

ver/ler artigo

© Antonio Reigosa


Serie: “Andel de marabillas”, El Progreso, 18 de abril de 2022


Antía Cal, muller e mestra

Antía CalO pasado 30 de marzo falecía en Meira (Moaña) Antía ‘Tita’ Cal Vázquez. Filla de pais orixinarios do concello lucense de Muras, naceu na cidade da Habana o 8 de abril de 1923. En 1931, xunto co irmán nacido en Cuba e a súa nai, regresaron a Galicia. Fixo estudos de Comercio, Maxisterio e Filosofía e Letras, especialidade de Xeografía e Historia na USC. Casou co oftalmólogo Antón Beiras García con quen tivo catro fillos.

Fundou en Vigo en 1961 o colexio laico e misto Rosalía de Castro, onde se impartían clases en español, inglés e galego. Introduciu no ensino novas metodoloxías pedagóxicas que lle valeron merecidos recoñecementos nos últimos anos de vida.

O 30 de outubro de 2010 tivemos a sorte de poder gravar a súa intervención no Centro Socio-Cultural Daniel Castelao de Moaña para o proxecto Polafías que desenvolve a Sección de Literatura Oral da AELG. O vídeo está a disposición libre na web aelg.org.

Quen se achegue a esta gravación poderá contemplar como Antía se emociona, como chora de ledicia, ao falar da súa nai, muller de coraxe e emprendedora, ao relembrar detalles biográficos como a marcha a Cuba, deixando a cargo da avoa un meniño de tres meses.

Cando ela tiña nove anos regresaron. Xunto coa memoria dos choros da nai durante a travesía lembra a escala do barco durante tres días en Nova York. O primeiro día a nai vestiunos “coa roupa da misa” e levounos ver o rañaceos máis alto do mundo, o Empire State. O segundo foron contemplar a Estatua da Liberdade e o terceiro levounos ao zoo. Memoria imborrable daquela breve estadía en Nova York e da afouteza da nai que non reparara en perigos para ensinarlles un mundo descoñecido.

Outra parte da súa intervención dedicouna a relatar como descubriu, non os deberes senón, sendo muller, os seus dereitos. Foi feliz no Colexio Dequidt da Coruña onde estudou o bacharelato. Un dos seus irmáns quería estudar para médico e ela, despois de descubrir grazas a un profesor como tiña que facer para estudar Xeografía, tivo que pedirlle permiso por carta ao pai, comerciante na Habana Vella, para ir á Universidade. A resposta foi reveladora. O pai díxolle que non había cartos para estudalos a todos e que ela tiña que axudar a súa nai.

A nai coraxe foi auxiliadora. Recomendoulle escribir de novo ao pai e dicirlle que a nai non precisaba axuda e que lle indicase que estudar. A recomendación do pai foi Comercio mais, grazas a unha amiga que lle dixo que Franco matara moitas mestras e mestres e que había traballo, decidiuse por combinar os estudos de Comercio, que facía no verán, cos de Maxisterio o resto do ano. Aos dezaoito anos tiña dúas carreiras. A descuberta do pedagogo Pestalozzi naqueles libros de Maxisterio e as clases de labores ás que só asistían as alumnas son recordos daqueles días.

Cando xa podía exercer como mestra, un destino seguro era unha escola de aldea desas nas que ouvean os lobos á orella. Colleu medo. A nai, sabendo que quería ir á Universidade estudar Filosofía e Letras, dixo, decidida: Agora vou mandar eu! E foi. As mulleres, conclúe Antía, somos emprendedoras a pesar do machismo.

»Gravación a Antía Cal no Centro Sociocultural Daniel Castelao: Polafía (arquivo AELG)

© Antonio Reigosa


Serie: “Andel de marabillas”, El Progreso, 12 de abril de 2022


As malas augas

A auga é imprescindible para a vida, xa se sabe. Veña dunha fonte ou dun regato, do río ou do mar, da chuvia ou da rosada, ten, segundo a hora do día ou da noite, ou a época do ano en que se use, diferentes utilidades e non sempre boas, agás que se bendiga como a que lava o pecado orixinal ao bautizar.

A que chega coas treboadas soe provocar arroiadas ou consecuencias apocalípticas como disque sucedeu cando o Diluvio Universal.

Nalgunhas fontes, lagoas ou ríos fanse ofrendas e imprecacións pedindo axuda para curar un mal ou resolver unha dúbida. Nalgunhas destas augas botábanse culleres de ferro e armas de bronce nos leitos dos ríos como agora se botan moedas, pan ou flores nas fontes, nos ríos e no mar para acougalos ou para saber que vai ser das nosas vidas.

A auga dorme, como as persoas. Hai quen di que morre cada día ás doce da noite. Se un ten sede de noite recoméndase remexela para espertala antes de bebela. Segundo nos conta A. Fraguas, non se pode beber cunha luz na man. Se precisamos un candil, unha vela ou unha lanterna para movernos pola casa debemos pasarlle a luz a alguén antes de mollar os beizos.

Tamén se considera perigosa a auga fría. Disque causa unha inchazón esaxerada da barriga. Lembren os versos do romance de dona Eusenda: “Nin teño o mal de Aldrope / nin eu me encontro preñada / teño o mal das augas frías / bebidas de madrugada”. Hai quen mete e saca apresuradamente un tizón aceso no recipiente que a contén para quecela.

Auga corrente non mata a xente”; ou sexa, non é recomendable beber a auga parada. Cóntanos Xabier Moure que en Navia de Suarna consideran que nos meses de febreiro e marzo non se poden regar os campos de ríos ou regos pois as augas están preñadas. E vese a preñez nunha especia de moco ou limo que algúns consideran que é onde se crían os cúcharos cabezolos, cágados, cabezudos, relos. Nada impide que se reguen coa auga das fontes, especialmente se nacen na montaña pois é a mellor para “coller sangue”, tanto a terra como os animais e as persoas.

No antigo mosteiro de San Vicente do Pino, en Monforte, agora reconvertido en Parador, hai un claustro co pavimento inclinado e con canles para recoller as escorreduras das chuvias. Parece ser que os frades clasificaban as augas segundo o mes do ano. As dos meses con “R” non eran boas así que as desviaban a un desaugue cara o exterior. En cambio, as dos meses sen “R”, de maio a agosto, aprezábanas e almacenábanas nun alxibe para usalas.

De moitos pozos dise que rebordaron ata chegaren a afogar o que hai de arredor. Así desaparecería a mítica cidade galega chamada Brandomil, localizada arredor do Pozo Limideiro ou Lamedeiro, no concello de Zas, e Bandomil ou Trastomil, que estaba en Santaballa de Vilalba,. Así desapareceu tamén a famosa Ker-Is, na Bretaña.

As historias sobre a capacidade destrutiva dos pozos chamados peagos ou airóns son aínda máis terribles. Pero diso e doutros seres maléficos das augas ‒lavandeiras, mouras, serpes…‒, de ánimas de afogados e doutras monstruosas criaturas acuáticas escribiremos outro día.

© Antonio Reigosa


Serie: “Andel de marabillas”, El Progreso, 4 de abril de 2022


Xebranco

Supoño que serán varias as lectoras e lectores que se lembren de Xoán Carlos Carreira Pérez ‘Calín’, un lucense que leva un tempo fóra do escenario público e que agora, despois de superar felizmente un delicado contratempo de saúde, volve á vida pública coa edición do libro titulado “Historia de alguén chamado Xebranco” (Medulia Editorial, 2022).

Calín ou Xebranco, como prefiran, naceu en Lugo o ano 1956. É enxeñeiro técnico agrícola e foi catedrático no departamento de Enxeñería Agroforestal da USC. Autor de varios libros técnicos e de publicacións e artigos varios en revistas científicas e prensa convencional, tamén coautor con Emilio Carral do ensaio “O pequeno é grande. A agricultura familiar como alternativa” (Através Editora, 2014). No plano académico, sempre na USC, foi vicerreitor de Infraestruturas, director da Escola Politécnica Superior e da Escola de Enxería Técnica Forestal. Un currículo académico-laboral e de xestión universitaria de grande mérito que non é o asunto deste novo libro.

Calín tivo importantes responsabilidades como cargo orgánico de relevancia, tanto no sindicalismo agrario, onde comezou a súa actividade, como na política pois foi un destacado actor como concelleiro, voceiro e portavoz municipal do grupo do BNG. E é precisamente destas ocupacións e vocacións como militante nacionalista do que trata o libro. Foi candidato á alcaldía en 1991 e 1994, e concelleiro ata a súa dimisión en 1996.

O libro trata das circunstancias e diferentes momentos que lle tocou vivir desde dentro da organización á que pertencía, dos contratempos, e incluso do mobbing que tivo que padecer, e das reflexións que se derivan de todas estas experiencias. Obviamente é unha lectura de parte, subxectiva como todas, pero tamén respectuosa coas persoas coas que tropezou e que cita con nomes reais ou ficticios. A moitas destas persoas, compaña de andadura política do autor, non as vai deixar indiferentes o que di.

Calín non esconde os nomes verdadeiros de moitas desas persoas. Comenta circunstancias persoais de seu, mesmo viaxes privadas e o éxito ou fracaso das iniciativas políticas coas que tivo algún vencello. Apenas hai referencias aos contrincantes políticos.

Este libro será recibido, probablemente, con enfado por parte dalgunhas persoas citadas. A ninguén lle gusta verse retratado no reverso do espello. Outras, en cambio, sentiranse reconfortadas aínda que o tempo que pasou por enriba dos feitos que se contan supere xa o cuarto de século.

Por outra parte, o autor aproveita as páxinas do libro, quizais sexa este o mérito maior, para expoñer con bastante detalle as súas ideas políticas. A súa concepción de país como obra colectiva e o seu receitario para que as organizacións cívicas, sexan políticas, sindicais ou sociais, centren o deseño dun proxecto comprensible e asumible pola maioría da poboación.

En resume, un libro que me atrevo a recomendar que lean tanto as persoas implicadas como as que, desde a distancia ideolóxica ou afectiva, teñan curiosidade por saber que pasou no mundo político e sindical nacionalista do Lugo de fins do século XX.

© Antonio Reigosa


Serie: “Andel de marabillas”, El Progreso, 28 de marzo de 2022


Andel 1: Artigos antigos

(desde o 27 de xaneiro de 2020 ao 21 de marzo de 2022)