ANDEL DE MARABILLAS

Serie de artigos que se veñen publicando semanalmente en El Progreso de Lugo.


Os alarbios

A palabra alarbio ou alarbe procede de al‘aráb, que quere dicir árabe ou alárabe. Como consecuencia da fobia contra os árabes usouse e úsase pexorativamente en Galicia e noutras partes da península con significados equivalentes a brután, bárbaro, tragón, xigante amedrentador, coa conseguinte conclusión de que se trata dun monstro capaz de calquera atrocidade. Nalgúns canzorros de igrexas románicas represéntanse árabes (alarbios, alarbes) infieis devorando piadosos cristiáns.

Nun romance de cego coñecido como “El alarbe de Marsella”, o protagonista mata o pai e a un irmán aínda neno, e a nai líbrase desa sorte porque lle bota unha maldición que o converte “en espantosa culebra, todo cubierto de pelo”, pés de cabalo, mans de león, cabeza de dragón, orellas de burro, botando polos ollos, boca e fociños “centellas de fuego”. De home só lle quedou a parte do peito.

Francisco A. Vidal xunto con Rosa B. Vizcaya son os recuperadores de dous relatos galegos protagonizados por alarbios. Compáranos a ogros caníbales, persoas de aspecto deforme, altos, fortes e tatexos que viven illados en casoupas no medio do monte. Os encontros con eles acontecen de noite e, curiosamente, en peregrinación a Santo André de Teixido e a Santiago de Compostela.

Nunha das historias, ambas recollidas en Palmeira (Ribeira), ían tres mulleres da beiramar camiño de Teixido. Fíxoselles de noite, cun tempo desapracible, desorientáronse e perdéronse ata que viron unha luz que procedía dunha casa na que vivían tres homes, a cal máis contrafeito. No diálogo que se establece, un xogo de equívocos, as mulleres interpretan que lles ofrecen de cea a cabeza da avoa e que cando queren fuxir — a desculpa era mexar fóra da casa— os homes queren atalas cun adival. As mulleres decátanse de que se trata dos alarbios e pensan que a súa vida está perdida se non escapan, o que logran a pesar de seren perseguidas polos homes que lles berraban: Acudide ao candil, maruxas!

Noutro dos relatos, as protagonistas, que eran curmás e de Palmeira, ían a Santiago de Compostela. Como non daban chegado no día e tiñan que facer noite no camiño, petaron na porta dunha casa illada. Acolléronas, entraron e ao veren na lareira un pote grande, fervendo a cachón, sospeitaron. E como o recipiente lles pareceu grande de máis, preguntaron polo que estaban preparando.

Un cativo que había na casa —os nenos nunca menten—, díxolles:

Son as cachas da miña avoa! Matámola onte!

Imaxinen o momento, a situación canibalesca. As pobres mulleres que tiñan que durmir precisamente ao arrimo da lareira, non sabían que dicir nin que facer; se escapar ou agardar a que as metesen na ola. Seica colleron as escasas pertenzas que levaban e fuxiron ao desamparo da noite.

Os alarbios ou alarbes son claramente, ata na denominación, os árabes invasores que fomos reconvertendo en homes salvaxes e antropófagos. A ambientación dos relatos, vencellada aos camiños de peregrinación máis importantes, Compostela e Teixido, non é casual. O monstro actúa onde máis dano pode facer pero a mellor defensa dáse sempre, como queda dito, en sede sacralizada.

© Antonio Reigosa

Serie: “Andel de Marabillas”, El Progreso, 21 de setembro de 2020


Do Noso Lar

Ver/ler artigo

© Antonio Reigosa

Serie: “Andel de Marabillas”, El Progreso, 14 de setembro de 2020


Eau de mille-fleurs

Os emprendedores galegos que usaron augardente para facer xel hidroalcohólico teñen precedentes, se cadra máis elegantes, cando menos no nome.

Non lembro o que buscaba na Galiciana, a biblioteca dixital, cando dei cun libriño impreso en Madrid en 1817 que se titula “Agronomía o diccionario manual del labrador”. É copia dun suposto —­non o dei localizado­— orixinal francés que trata de asuntos agrícolas e gandeiros traducido polo valdeorrés Pedro Charro de Lorenzana.

Contén, di o reclamo, todos os coñecementos para gobernar as facendas do campo, facelas producir e para conservar a saúde, con moitas instrucións. Da utilidade da obra non opino; habería que volver eses douscentos atrás pero curiosidades si que ofrece en doses xenerosas.

Como xustificación, ao comezo do prefacio dise que o uso cada vez máis frecuente dos dicionarios é unha consecuencia da pereza humana, e que mesmo hai quen os ten por extravagancia e abuso de filosofía. A partir desa luminosa reflexión, cada poucas páxinas aparecen detalles para maquinar.

Pouco despois de describir un sorprendente método para a elaboración de augardente de viño que provocaría agreamento no gremio de alambiqueiros galegos, tócalle a quenda á “Eau de mille-fleurs”. Sáibase que agora hai un perfume que se chama así pero que non ten, creo, nada que ver con este composto medicamentoso que se describe máis ou menos así.

Hai que coller os mexos dunha vaca directamente da natura, preferentemente polo maio florido cando o gando pace herbas vigorosas. Inmediatamente bótanse estes ouriños nun vaso e tómanse ben quentes para minimizar a perda de propiedades. Cantidade recomendada: medio cuartillo (cuarto de litro). A seguir, o enfermo debe pasear polo menos durante unha hora mantendo a parte do estómago protexida cun pano quente. O tratamento, agás que as evacuacións sexan excesivas, debe durar entre 10 e 12 días. Indícase contra asmas, hidropisías (acumulación de líquidos), reumatismos, gota e outros vapores.

Sigo investigando o tema e atopo que tamén se lle chamou “Eau de mille-fleurs” a unha beberaxe destilada, feita con alcohol e bosta de vacas que pacesen nas mesmas condicións que as dos mexos. Usouse moito no luxoso e excesivo Versalles dos séculos XVII e XVIII.

O rei Lois XV tiña un gato chamado Brillant, un angora manso, branco e gordo, co que tiña máis e mellor trato que cos humanos que lle andaban arredor. Unha noite, o encargado de coidar do gato, Louis Quentin, marqués de Champcenetz, apostou por divertimento co resto dos axudas de cámara que era capaz de facer bailar o gato Brillant. Como non o creron, sacou do peto un frasco cun líquido co que enchoupou as patas do michiño, que, nun principio, se retirou tranquilamente durmir pero en canto sentiu os efectos do composto comezou a saltar como un poseso. Cando o rei escoitou o balbordo, quixo saber que pasara. Son os efectos do “esprit du vin”, xustificouse Champcenetz!

Para quen dubide, na Revue d’Histoire de la Pharmacie vén un fantástico artigo de Olivier Lafont sobre esta marabillosa, e tamén noxenta, apócema.

© Antonio Reigosa

Serie: “Andel de Marabillas”, El Progreso, 7 de setembro de 2020


A Illa do Tesouro

Hoxe convídoos a viaxar a Cuba, á Isla de la Juventud, antes Pinos, e visitar a cova na que viviu durante un cuarto de século un galego estrafalario chamado Antonio Isla.

A súa historia, esquecida, vén en “Catauro de seres míticos y legendarios en Cuba” de M. Rivero Glean e G. Chávez Spínola, un libro que merquei na Feira do Libro da Habana en 2008. Un catauro é un recipiente elaborado artesanalmente con follas de palma real e úsase aínda hoxe no rural cubano para carrexar alimentos. Nun catauro, entre froitas, —permítanme a licenza emotiva naceu a india Jagua enxendrada por un raio de lúa.

Volvamos ao catauro de papel. A cova onde viviu Antonio Isla é identificada agora como Cueva Número Uno de Punta del Este, no arquipélago dos Canarreos, pero a principios do s. XX era coñecida como Cueva de los Monos. Parece que antes de Isla viviu nela unha familia de carboeiros, orixe da alusión aos “monos” que xeraron relatos de aparicións misteriosas, entre elas a dun ser con figura de home, co rostro negro e os ollos brillantes.

A cova, de grande interese arqueolóxico, especialmente polas magníficas pinturas rupestres alí atopadas —díselle a Capela Sixtina de Cuba—, tamén se chamou de Los Indios, del Humo e de Isla, en honor do noso personaxe. Tanto Isla como os ocupantes humanos que o precederon habitando a cova causaron danos irreparables coas súas cociñas de carbón que afumaron e deterioraron irremisiblemente moitos dos máis de douscentos gravados do teito.

Antonio Núñez Jiménez en “Bojeo de Cuba” di que o galego Isla se instalou na cova en 1937 —probablemente fose algúns anos antes—, que el o coñeceu alí mesmo en 1944 e que cando faleceu pouco tempo despois encontraron entre os seus papeis probas de que posuía unha avultada conta bancaria; ou sexa, que Isla puido ser un dos moitos contrabandistas que se refuxiaron naquel ermo rico en grutas e en enigmas.

Aínda que as escasas fontes que puidemos consultar non coinciden nas datas nas que Isla viviu na cova, parece que en 1944 andaba polos 75 anos e que o seu aspecto era saudable. O que máis lle chamou a atención a Núñez Jiménez foi a marca dunha enorme cicatriz que se lle vía no peito, consecuencia, ao parecer, dunha puñalada que lle traspasara o pulmón.

Antonio Isla. Foto: rupestreweb.info

Na ruín foto que deste home puiden ver aparece dentro da cova, a carón dunha cociña de carbón, delgado e barbado, con chaqueta e pantalón claros, e a cabeza cuberta cun sombreiro.

Para os autores do libro dos seres míticos de Cuba, Isla era un pobre leñador, un ermitán, aínda que puido padecer algún asalto, motivado pola sona de que agachaba unha fortuna. Outra versión suxire a posibilidade de que verdadeiramente atopase un gran tesouro de piratas, que tería arrombado polas proximidades e que decidira vivir na cova para custodialo. Non nos sorprende! O propio Robert L. Stevenson identificou a Isla de los Pinos como a auténtica e xenuína Illa do Tesouro.

O investigador Núñez Jiménez deixou escrito o pensamento definitivo do ermitán: «A miña dor é pensar que algún día morrerei na soidade desta cova». E atinou.

© Antonio Reigosa

Serie: “Andel de Marabillas”, El Progreso, 31 de agosto de 2020


Pola Mariña encantada

Ver/ler artigo

© Antonio Reigosa

Serie: “Andel de Marabillas”, El Progreso, 24 de agosto de 2020



Nomes comúns

Todos temos un nome de prestado, que non é só noso ou, cando menos, non en exclusiva. O meu amigo Xoán Ramón Fernández Pacios, un híbrido focego-mindoniense, comunícame que deu comigo —enténdase co meu nome e apelido— nun libro de entradas e saídas do Hospital de San Paulo. Era o ano 1870, entón era veciño de Mondoñedo e xa estaba viúvo de Ana López, fillo de Mateo e Dominga, defuntos, veciños de Lagoa da Pastoriza. A roupaxe, só “andrajos”. Entrei na santa hospedaxe o 25 de xuño e abandoneina o 31 de agosto. O alcume, que non desboto para unha tarxeta de presentación futura, “El Conejo”.

A anécdota faime cavilar que foi dese nome a apelido antes e, sobre todo, despois! Propóñome entón indagar nas hemerotecas accesibles vía internet e velaí, en breve crónica, os primeiros resultados.

Moito antes, en 1855, aparezo no BOP de Lugo como lindeiro dunha propiedade en Santaballa. En 1897 fugueime da casa canda o meu primo, Antonio Mel. En 1898 casei con Ana Pillo e tamén rexentaba na Habana unha froitería con produto de gran calidade que importaba de California e que vendía na capital de Cuba, Praza del Vapor de Dragones, con moito éxito.

En 1909 fun declarado prófugo. En febreiro de 1910 era carpinteiro moi considerado pola comarca do Valadouro ata que un tal Benigno Ladra a malquerenza cos Ladra xa me dera algún desgusto me pegou un tiro mortal en Ferreira. Unha morte violenta que lle valeu ao meu asasino catorce anos e pico de presidio, un contratempo que non impediu que seguise aparecendo o meu nome nos xornais pois en 1916 ingresei no Gran Hospital de Santiago con cargo á Deputación de Lugo.

En 1921 e anos posteriores aparezo regularmente no Boletín do Centro Gallego de Bos Aires como socio. No 1923 fun unha das vítimas dun accidente de tráfico acontecido cinco quilómetros antes de chegar a Vilalba; viaxaba nun ómnibus así se lles chamaba daquela que desde Ribadeo se dirixía á Coruña. Entre o resto dos feridos tamén estaba o aínda mozo e despois destacado pintor de Ribadeo que fixo un cartel magnífico de Mondoñedo en 1929, Amado Suárez Couto.

En 1925 deume un couce un cabalo e mutiloume un dedo da man dereita. Ao ano seguinte, por asuntos de faldras, levei unha malleira diante o salón de baile de Santo Tomé de Lourenzá.

No 1931 unha serie de xornais vese que non contrastaran a información anunciaron que era cóengo e que fora elixido polo Cabido, tras o falecemento do bispo Solís, para rexer temporalmente a diocese mindoniense. O que podería ter sido o cargo de máis distinción das miñas vidas quedou en craso desatino. O afortunado chamábase Francisco Reigosa.

No 1932 era oficial de xastrería en Vigo e ao tempo pintor e decorador con local —hai anuncio en prensa— na rúa da Imprenta en Mondoñedo. No 1949 fun nomeado subdelegado de Facenda en Vigo e de 1958 en adiante, mellor calar.

Todos temos un pasado máis ou menos lustroso que internet, a grande rede do cotifar, se dedica a pregoar. Para rematar direilles que creo que estou vivo, aínda que non sei que número de vidas sumo, pero sigo decidido a non claudicar. Ata cando! Deus dirá!

© Antonio Reigosa

Serie: “Andel de Marabillas”, El Progreso, 17 de agosto de 2020


Mondoñedo y Distritos

Ver/ler artigo

© Antonio Reigosa

Serie: “Andel de Marabillas”, El Progreso, 10 de agosto de 2020


Xente con cornos

El Regional de Lugo reproducía en xuño de 1890 unha noticia tomada dun xornal arxentino. Contábase que entre os indios apresados polo xeneral Alzogaray no Chaco boliviano había un que chamaba a atención, especialmente porque lucía na fronte dous fermosos cornos duns 5 cm de lonxitude.

Seica eran, en pequeno, como os dos cervos. A captura, segundo a crónica, avalaría a sospeita da existencia dunha tribo nun bosque chamado Impenetrable na que todos os indivíduos lucirían cornamenta. Nunca se confirmou.

Nun delicioso libro que aínda lin hai pouco, “El gabinete de las maravillas de Mr. Wilson” de Lawrence Weschler, onde vén a surrealista historia das raras coleccións que alberga o Museum of Jurassic Tecnology de Los Ángeles, fálase moito de cornamentas humanas. Se visitan a web deste museo, ademais de pasar unhas horas moi entretidas, poderán ver un gravado que reproduce o busto cos cornos que lle brotaron no lado esquerdo da cabeza a Mary Davis de Saughall. No British Museum de Londres hai un retrato desta muller, que era de Great Saughall, Cheshire, e que viviu ata os 75 anos.

Din os que saben que o de nacérenlles cornos aos humanos, particularmente na cabeza aínda que poden aparecer en calquera outra parte do corpo,  é relativamente frecuente, pois non deixan de ser tumores de células queratinizadas, que agora non vemos porque se estirpan cando se detectan.

Madame Dimanche

A Madame Dimanche, unha viúva francesa de principios do s. XIX, apareceulle un corno no medio da fronte cando cumpríu os 76 anos e aos 82 xa medía case 25 centímetros, chegáballe máis abaixo do queixelo e extirpáronllo.  No Museo Mütter de Filadelfia  -especializado en anormalidades históricas do corpo humano- teñen unha reprodución en cera desta unicornia humana.

Moitos cornudos usaron algunha estratexia para disimular a cornamente. Segundo L. Weschler, en 1829 un mozo mexicano chamado Pablo Rodríguez tiña na parte superior da cabeza un cornazo de 14 centímetros de grosor rematado en tres gallas que el agachaba como podía baixo unha gorra vermella adaptada.

Non era o primeiro. Un francés do s. XVI que usara a mesma estratexia foi castigado por non querer descubrirse diante do rei e obrigado a aparearse coas cortesás. Tiña un corno enorme que non lle parara de medrar desde os cino anos. Morreu enseguidiña, seguramente rebentado.

Hai casos de cornos imaxinarios, que soen ser símbolo de poder e gran vigor físico e sexual pero tamén de desventura. Tamén hai cornos falsos. A noticia, outravolta, vén nun número de El Regional de principios de 1904. Di así.

En Viana do Bolo detiveron un salteador de camiños que se disfrazaba de demo orlado cuns cornos de cabra moi ben postos. Aparecíaselles aos viandantes e aos arrieiros nos camiños o que, entre a sorpresa e o susto paralizante que provocaba nas vítimas a súa presenza, aproveitaba o malandrín para roubarlles o que levasen de valor.

Prendérono, descornárono e tras a malleira que lle deron os gardas civís fóiselle para sempre o apetito delictivo. Chamábase Eliseo Arias Incógnito e tiña 24 anos.

© Antonio Reigosa

Serie: “Andel de Marabillas”, El Progreso, 3 de agosto de 2020


Osiris, o gato

Bastet, a deusa gata exipcia

Será por historias protagonizadas por gatos, ou por sucedidos derivados da regular presenza dos michiños na vida e na literatura dos humanos! Que se anuncian boa ou mala sorte segundo a cor, que se prognostican o tempo mellor que os meteórologos mediáticos, que se gozan de sete vidas e sempre caen de pé!

O primeiro gato do que lles quero contar hoxe chámase Osiris, como o deus do antigo Exipto, gobernador da rexeneración vexetal e das almas desde o Outro Mundo. Trátase dun gato peregrino que xa fixo o Camiño co seu amo, Marcelo Rodríguez, noutras ocasións, tanto ao dereito como ao revés, seguindo a vía francíxena ata Roma.

O socio humano é de Fuenlabrada e o gato, que ten cinco anos e pesa seis quilos, pelame gris con pencas negras e grandes manchas brancas pola parte do rostro, do pescozo, do peito e do ventre, é natural de Cáceres. Ten perfil de éxito en Instagram e en Youtube.

Osiris é gato moi viaxado. Faino nunha bicicleta que propulsa a pedal o seu compañeiro de aventura, acomodado na proa do vehículo nun artiluxio improvisado sobre o guiador. Xa visitou Francia e Italia, e pronto intentará outros destinos de Europa e Asia. Nesta era poscovid-19 sométese aos controis hixiénicos e de temperatura obrigatorios nos albergues como calquera outra criatura.

O ano 2019, segundo anunciaba El Progreso hai uns días, converteuse no primeiro felino en recibir a Compostela, distinción que concede a Asociación Protectora de Animais do Camiño de Santiago (APACA). Ten mérito porque a Compostela Felina esixe presentar “credenciais caninas” debidamente seladas, cousa que acreditou Osiris sen ter que caracterizarse de cánido.

Osiris vai deixando memoria do moito e bonito que lle sucede nos camiños que percorre nun diario que axiña será libro. Serán unhas memorias gateadas.

A historia deste Osiris peregrino lémbrame a doutro Osiris, tamén gato, que escribiu en 1907 unha especie de florixeio universal da nación gatuna publicado en dúas entregas na prestixiosa e moi ben ilustrada revista La Ilustración Española y Americana.

Este Osiris intelectual coñecía, gracias ao seu amo e aos libros da biblioteca na que residía, a historia universal dos “felis catus”. Conta como eran adorados no Exipto faraónico, como había deuses e deusas como Bastet que tiñan rostro gatuno, como se lles ofrecían as criaturas humanas para que os protexesen e coidasen ou como cando morrían lles gardaban loito e ata os embalsamaban para que a momia e a memoria durasen eternamente.

Conta a anécdota do profeta Mahoma que recortou a manga do seu hábito por non molestar o gato que sesteaba enriba e tamén a do Gran Capitán, Gonzalo de Córdoba, que recibiu de regalo unhas botas feitas coa pel de gato montés, co incoveniente de que todos cantos gatos domésticos se cruzaban con el, primeiro cheirábanas e logo mexábanlle enriba. Un contratempo!

A diferencia máis notable entre o Osiris cultivado, residente nunha biblioteca, e o Osisis andarín é que o dono dun é ciclista e o outro arqueólogo, de nome don Cleóbulo. Polo demais, ver mundo e saber historia, ademais de pracenteiro, é sempre necesario.

© Antonio Reigosa

Serie: “Andel de Marabillas”, El Progreso, 27 de xullo de 2020


A vella do arco da vella

Hai que se pon dos nervios ao ver as cores  do arco iris. Quizais se trate de persoas contaminadas de prexuízos que non saben, ou non queren saber, que o arco é un símbolo cultural universal que representa valores como paz, igualdade e diversidade.

Aquí chamámoslle preferentemente arco da vella e por esa vella preguntamos. Non sabemos con certeza de quen se trata, nin tampouco o motivo profundo polo que Gilbert Baker escolleu as súas cores como bandeira do colectivo LGTBI.

Dise que onde pousan os extremos do arco da vella hai un tesouro e que a persoa que pasa ou mexa debaixo del cambia de sexo; xeralmente pasa de varón a femia. Se é home, ademais, pode secarlle o pistolo. En cambio, se unha muller salta ou pasa un sombreiro por riba del, pouco probable, converteríase en varón. Quizais teña que ver con isto o esconxuro “Arco da vella vaite de aí, que as nenas bonitas non son para ti”.

“Arco da vella, tempo de merda” e outros múltiples refráns vencellan a súa presenza aos prognósticos meteorolóxicos, sobre todo á abundancia de choivas. Dise que cando ten sede e bebe nos ríos, nos encoros ou nos mares quita a gorra, unha pucha feita de pedras preciosas que enriquecería a quen conseguise roubarlla. Ninguén foi quen.

Taboada Chivite recolleu a crenza de que as cores escuras pertencen ás vellas e as claras ás mozas, que nel viven as bruxas, causantes de tantas maldades, e que a fin do mundo será anunciada por, entre outros avisos, corenta anos de fame e seca nos que non se deixará ver.

Todas esas capacidades e atributos fan pensar nunha antiga deusa con nomes diferentes segundo a xeografía cultural, capaz de premiar ou castigar, de conceder riqueza, cambios de sexo e ata o goberno do tempo climatolóxico. A vella representa a memoria dunha gran divindade que se resiste ao esquecemento, unha deusa tecedora de destinos, que pasa o ferro e fai requeixo, entre outros quefaceres. O arco, simbolicamente, é porta ou ponte para o tránsito das ánimas entre o mundo dos vivos e dos mortos. Para iso foi creado pola deusa grega Iris, para manter sempre comunicado o olimpo dos deuses co val de lágrimas dos humanos.

Esta denominación arcaica e antiga de noso derivou noutros lugares en nomes cristianizados como arco da Virxe, de Noé, de San Xoán, de San Martiño, do Señor…

Se cadra a vella é a nosa moura que se aparece fiando na roca polos camiños nocturnos, a que rexe os destinos humanos, a mesma que carrexa na cabeza con forza poderosa penedos xigantes. Se cadra é a Orcavella de Fisterra ou a vella que peneira cada noite invernal un cobertor de xeada.

Tamén debe saberse que hai un arco da vella branco, cor cinsa prateada, que reflicte a luz da lúa como o que viron o P. Sobreira ás once da noite do 18 de xullo de 1798 en Cabeza de Meda e o navegante Sarmiento de Gamboa na noite do 25 de marzo de 1580.

Contemplar o arco da vella, sexa branco ou iris coas sete cores características, fascina. Cando o vexan, pidan un desexo pero non o sinalen directamente co dedo ou coa man; pódeselles torcer ou, infortunio maior, chegar a secar.

© Antonio Reigosa

Serie: “Andel de Marabillas”, El Progreso, 20 de xullo de 2020


A confidente de Cunqueiro

Ver/ler artigo

© Antonio Reigosa

Serie: “Andel de Marabillas”, El Progreso, 6 de xullo de 2020


A orixe dos contos dos Grimm

Poucas lectoras ou lectores se preguntaran hoxe en día cal foi a fonte popular dos contos reunidos e publicados polos irmáns Jacob e Wilhelm Grimm. Quen llelos contaría! Foron, como aseguraban eles, informantes do común ou outro tipo de persoas!

Os Grimm comungaban coa ideoloxía do romanticismo tan de moda e como tales tiñan unha preocupación: transmitir o saber popular ‘auténtico’, ou sexa, o xenuinamente alemán.

No primeiro volume dos seus “Kinder-und Hausmärchen” (Contos para a infancia e o fogar) publicado en 1812 non daban pistas sobre este particular e só afirmaban que as historias que publicaban viñan directamente da tradición oral, que foran rexistradas no condado de Hanau, en Kassel, Meno, Kinzig e arredores, de onde eles eran. A realidade é que os Grimm fixeron pouco traballo de campo e que as fontes do seu inmenso repertorio tiñan nome e apelidos.

Dorothea Viehmann

No prólogo do segundo volume publicado en 1815 xa incorporan o nome dunha informante, Dorothea Viehmann, sen atribuírlle textos concretos. Pero Dorothea só puido aportar contos ao segundo volume publicado en 1815 pois coñecérona en 1813. Era de orixe hugonote, vivía nun lugar próximo a Kassel e cada semana, de paso que ía vender os seus produtos ao mercado, visitaba os Grimm e contáballes historias. “Cada vez que vén —escribiron os Grimm— ofrecémoslle, ademais de cartos, un café e un vaso de viño, e vaise comentando o honor que supón que lle poñamos unha culler de prata para remexer o café”.

Habería que agardar ata 1895 cando Herman Grimm, fillo de  Wilhelm, revisou as notas orixinais do pai e atopou repetido varias veces o nome dunha tal Marie que el confundiu co de Marie Elisabeth Wild, vella campesiña analfabeta que traballara ao servizo da familia e á que se considerou ata finais do s. XX transmisora da maioría dos seus contos. Sen embargo, sóubose despois, a Marie á que se referían non era a ‘vella Marie’ senón outra moito máis nova, Marie Hassenpflug, quen, xunto coas súas irmás, Amelie e Jeanette, de familia burguesa e tamén de orixe hugonote, emigradas como os Grimm desde Hanau e Kasse, estiveran moi relacionadas con eles desde 1808.

Curiosas coincidencias! A fonte primordial dos contos que contaban as tres irmás era unha súa bisavoa, Marie Madeleine Debély (1713-1791), muller con orixes no Dhaufiné francés. Marie Madeleine chegara a Hanau logo dunha serie de circunstancias, entre elas para criar unha neta orfa que acabaría sendo a nai das irmás Marie, Amelie e Jeannette. Por esa razón, segundo o investigador Heinz Rölleke, moitos dos contos dos Grimm coinciden literalmente coas versións francesas dos “Contes de Fées” de Charles Perrault pero os Grimm non sabían nin tampouco recoñecerían que os seus contos “xenuinamente alemáns” tivesen orixe nunha comarca francesa!

Na segunda edición de 1819, os Grimm cambiaron varias versións que lles contaran as irmás Hassenpflug por outras de Dorothe Viehman, crendo que eran máis auténticas, sen decatárense de que unhas e outras procedían, xeración arriba ou abaixo, da mesma comarca do sureste de Francia.

© Antonio Reigosa

Serie: “Andel de Marabillas”, El Progreso, 29 de xuño de 2020

 


noite das cancelas 

Oxalá este ano, aproveitando que o solsticio marca o cambio no devir cíclico anual, arda e se derreta de vez no lume profiláctico e rexenarador da Noite de San Xoán o SARS-CoV-2.

Queimaremos simbolicamente ese mal pasado, non a súa memoria, e reiniciaremos como se non pasase nada, con ilusión e esperanza outro capítulo vital. A Noite de San Xoán é inmensa, poliédrica, atávica de esconxuros e absolucións; inabarcable nun só golpe de nostalxia e pouco se pode dicir ou escribir que non se teña dito ou escrito xa.

Hoxe vou quedar só coa memoria dun rito que lembro da nenez, que agora apenas se practica e que representa simbolicamente a necesidade de simular a desorde para que ao amencer todo volva, polo menos aparentemente, ao equilibrio. Recúo ao Zoñán da miña infancia e aos foleóns comunitarios das vésperas de San Xoán e San Pedro, e ilusiónome crendo que aínda son aquel pícaro que no medio dos outros, tras a batida para xuntar ramallada e cueiros, sente a calor ardente e a emoción das laparadas xigantes.

Xa hai moitos anos escribiu Lence Santar que os mozos dependuraban dos carballos e doutras árbores os carros e outros aveños, desborrallaban paredes dos terreos e das pontes e “esmeldran as cancelas”. Engado eu que moitas cancelas e carros saudaron a alba do 24 estacionados na praza da Catedral de Mondoñedo.

Vicente Risco conta que, ao amparo da escuridade, a rapazada desgonzaba e mudaba de lugar as cancelas, teletransportaba arados, grades, xugos, rastros, escadas e outras ferramentas e pertenzas; e ata animais, que máis dun burro pasou a noite arrandeándose nas pólas dunha árbore ou tomando o almorzo na corte do veciño. Nos casos máis graves, o acaparado podía aboiar na canle dun muíño ou na represa ou caneiro do río pero o máis corrente era atopalo nunha encrucillada, atrancando as portas dunha casa ou un camiño, no adro da igrexa ou, instanténea e ilusoria riqueza, na eira da xente máis pobre do lugar.

Os máis desvergonzados ata roubaban as prendas íntimas dalgunhas mozas que ao día seguinte podía ver toda a veciñanza tendidas no campanario da parroquial. Hai lugares que facían o mesmo na véspera de Reis, en Santos ou polo Entroido.

Se a persoa agraviada non se enfadaba soía recibir a axuda dos “ladróns” para recuperar o desaparecido; pero se denunciaba, podía agardar que ata que a atopase polos seus medios, ninguén lle botaba unha man. Cóntase un caso dun que canso de que lle levasen o carro todos os anos, dixo: este ano non mo han levar, e botouse a durmir enriba do carro. Leváronllo igual; amenceron el e o carro na beira do río.

Nalgunhas vilas tamén se mudaban letreiros ou sinais de tráfico pero, agás raras excepcións, xa non se fai, polo menos con aquela intención de rir, xogar e desafiar.

Non hai unha interpretación convincente sobre este costume nin sobre as posibles orixes. Considérase unha apropiación burlesca que cuestionaría a propiedade individual pero tamén, e non se debe descartar, pode ser unha especie de rito de paso no que a mocidade amosa a súa rebeldía fronte á orde imposta polos adultos.

© Antonio Reigosa

Serie: “Andel de Marabillas”, El Progreso, 22 de xuño de 2020


O incunable de Mondoñedo

Ver/ler artigo

© Antonio Reigosa

Serie: “Andel de Marabillas”, El Progreso, 15 de xuño de 2020


Sobre Tàpies: entre Cunqueiro e Patiño

O escritor Álvaro Cunqueiro (1911-1981) e o artista, entón mozo, Raimundo Patiño (1936-1985), protagonizaron unha polémica arredor da obra do artista catalán Antoni Tàpies (1913-2012), unha discusión pública que se desenvolveu con réplicas e contrarréplicas no xornal La Noche hai 60 anos.

Todo comezou cunhas declaracións de Cunqueiro publicadas o 24 de febreiro en Faro de Vigo nas que, logo de visitar a principios daquel mes unha exposición de Tàpies na Sala Gaspar de Barcelona, declarou que a obra exposta lle parecera “lamentable y monstruosoa”.

Patiño, en artigo publicado en La Noche o 3 de marzo baixo o título “Desagravio gallego a Antoni Tàpies”, rebate a Cunqueiro resaltando a, no seu parecer, enorme calidade da obra do catalán, considérao pioneiro da Arte Otro corrente na que inclúe ao lugués González Doreste e de “humanista do Informismo”, descubridor de harmonías concisas e serenas, que crea e ofrece respostas estéticas desde o presente.

Confrontábanse así publicamente dous conceptos da arte e da súa función social claramente antitéticos. Axiña manda aviso Cunqueiro a través de Borobó para anunciar que responderá cunhas “poucas liñas, que o caso nono merez”.

Faino cunha nota en La Noche o día 12 de marzo. Ao dito anteriormente engade máis consideracións pero aínda máis negativas sobre a obra de Tàpies. Pon en cuestión que o que fai poda chamarse pintura, que a terceira parte do que viu afirma eran “cristales recubiertos con papel de envolver” e que o resto “se descomponía en trozos de tabique más o menos encalados y en conjuntos de maderos mal ensamblados, pintados a brocha gorda con azul prusia o gris perla”.

As consideracións negativas de Cunqueiro sobre a obra de Tàpies continúan pero tampouco desperdicia a ocasión para rogarlle a Patiño que non diga del que é un “estilista”, signifique o que signifique a tal palabra.

Tardou bastante en publicarse a réplica de Patiño que non apareceu no mesmo medio ata o 4 de maio, nun artigo titulado “Nueva nota sobre el tema Tàpies”, aínda que asinado o 24 de marzo de 1960.

Despois dunha serie de pareceres sobre os erros que, ao seu xuízo, cometían os literatos abusando ou recreándose en imaxes e metáforas ao falar de pintura e de conceptos artísticos doutra época, conclúe Patiño “Y aquí termino lo que ya no debiera haber comenzado, a nuevas diatribas cualesquiera el carácter que tengan, sobre Tàpies, haré de mis oídos tapias”.

Raimundo Patiño, falecido prematuramente no verán de 1985, expuxo no Círculo de las Artes de Lugo a principios de 1983. Na ocasión, ao coincidir co 25 aniversario da fundación do grupo Brais Pinto en Madrid, do que el fora promotor, e co 50 aniversario do Museo Provincial reuníronse na cidade outros integrantes do Brais Pinto como Ramón Lourenzo, Méndez Ferrín, Bernardino Graña, Fernández Ferreiro, Bautista Álvarez, Herminio Barreiro e César Arias.

Tàpies, a excusa da polémica entre Cunqueiro e Patiño, é hoxe recoñecido como figura dun informalismo que un dos polemistas non entendía e o outro ensalzaba con indisumulado entusiasmo.

© Antonio Reigosa

Serie: “Andel de Marabillas”, El Progreso, 8 de xuño de 2020


Pepiña, a do museo

Pepiña, sen apelidos, é o nome da nena de arredor de dez anos que pintou Julia Minguillón en “Pepiña na fonte”. Está sentada sobre un perpiaño alto; non lle chegan os pés ao chan. Viste chaqueta e falda escuras, calza alparagatas brancas. De rostro serio, cara redonda, ollos grandes, claros e lacrimosos, cabelo arroxado, suorento e desamañado, cortado ao bob cut como o dalgunhas nenas que aparecen en “A escola de Doloriñas” da mesma pintora.

Pepiña na fonte (J. Minguillón, ca. 1944). Fotog.: redemuseisticalugo.org

Cabo Pepiña hai tres mulleres vestidas con roupaxes claras, propias dun tempo caloroso, aparentando que fan, e se cadra fan, mentres falan. Tamén entra no recadro un porrón de barro e unha xarra de porcelana, ambas no chan. Pepiña, abstraída, co seu mirar triste, semella allea ao mundo e á conversa.

Non sabemos de onde tomou a pintora a modelo mais, considerando que a obra é anterior a 1944, é moi probable que se inspirase nunha pícara de Vilanova de Lourenzá ou dos arrabaldes. Outra cuestión é preguntarse que lle pode pasar a Pepiña! En que andarán ocupados os seus pensamentos! Quen o soubera!

Teño que dicirlles en primeiro lugar que este cadro leva moitos anos pendurado nunha parede da sala 16 -monográfica de J. Minguillón- do Museo Provincial de Lugo. E en segundo lugar, aviso que o que lles vou contar me foi revelado por unha testemuña da que non sei o nome, ou si, pero non o debo dicir. Pola súa boca falo, coa discrección que me pediu conto só o que me foi autorizado.

Sucedeu unha noite de marzo dos primeiros días de confinamento. Ao parecer, o primeiro aviso de que algo non ía normal dentro do museo foi sentir o son do gurgullar dunha fonte, e a seguir ver a luz proxectada por unha lanterna percorrendo acelerada os corredores desde a sala 16 da planta alta do edificio do museo en dirección ao distrubuídor que hai baixo o cimborrio. A luz e quen a manipulase baixaron as escaleiras dando saltos. En chegando á planta baixa entraron directamente na antiga cociña conventual e o foco comezou a sinalar como se fose un punteiro un por un varios dos utelinsios alí expostos: o trespés, a gamalleira, a capoeira, a filloeira…. ata que de repente comezou a desandar a toda présa o camiño andado desde a sala 16.

Como se soubo, preguntarédesvos como preguntei eu a quen mo contou, quen manexaba a lanterna e, o máis importante; que pretendía!

A resposta á primeira interrogante resultou doada. No camiño de regreso á sala e ao cadro onde mora habitualmente, nun cruzamento de salas e corredores, hai unha vitrina grande de cristal na que se expón unha colección de acibeches compostelás. Todo sucedeu, como todo o que pasou aquela noite, nun alustro, breve pero suficiente para ver o que había que ver. A lanterna parou diante da vitrina e sinalou algunha das pezas expostas. Nun dos movementos da luz o cristal fixo de espello e reflectiu a figura inequívoca de Pepiña, a da fonte do cadro, cun sorriso ao Mona Lisa debuxado na inocencia dos seus beizos.

A resposta á segunda pregunta queda no aire. Nin quen mo contou o sabe ou iso di, nin eu, cos poucos datos de que dispoño, ouso sequera especular.

© Antonio Reigosa

Serie: “Andel de Marabillas”, El Progreso, 1 de xuño de 2020


Cadeiras

Teletraballar pode ter consecuencias; no meu caso a máis grave foi que a cadeira con pistón regulable rebentou. É certo que fomos dous os que, por quendas, fixemos uso dela e que non lle demos respiro nos sesenta e tantos días de reclusión. A cadeira cansou, claudicou e pasou a engrosar a listaxe de letalidade desta peste chamada Covid 19.

A situación resolveuse mercando (viva a telecompra!) outra de urxencia, o que deu motivo para pensar nas cadeiras en xeral, no seu uso insubstituíble no día a día e no papel que, por exemplo, desenvolven no mundo da arte, sexan elas as protagonistas ou só a auxiliar necesaria. A operación ten algún efecto máxico; buscar cadeiras en internet fai que che aparezan cadeiras amoreadas en todas as páxinas que procuras, incluídas as deste xornal, milleiros de ofertas dicíndoche: cómprame!

En fin! Só temos espazo para comentar unhas poucas curiosidades sobre a presenza das cadeiras na arte, apenas catro pinceladas, insuficientes para decatarnos da importancia capital destes mobles na creación artística.

Obviamente, nos museos dedicados ao deseño, as cadeiras ocupan un lugar moi destacado. Quen non ten unha idea da xigante Hill House, creada por Mackintosh a principios do s. XX, ou da Garriri, ideada por J. Mariscal en 1999, un híbrido entre un personaxe de cómic e o rato Mickey.

Na arte conceptual abundan as cadeiras. Quizais foi Marcel Duchamp quen provocou que nos fixásemos nos obxectos cotiás para estimular reflexións e ideas que transcenden a propia representación, como despois fixo un dos seus máis conspícuos seguidores, o americano Joseph Kosuth, filósofo da comunicación na arte. A súa obra máis coñecida “One and three chairs” de 1965 apenas cumprira os 20 anos representa perfectamente o seu modo de pensar. Na instalación “Unha e tres cadeiras” víase unha cadeira pregable, unha fotografía a tamaño real da mesma cadeira e un texto que reproduce exactamente o que di o dicionario sobre o termo. A ousadía tivo críticos, naturalmente.

One and Three Chairs (Joseph Kosuth). MOMA

Tense escrito moito sobre a moblaxe e as ferramentas usadas por quen crea, sobre as máquinas de escribir, plumas, pinceis e lenzos, folios ou cabaletes, tamén sobre os efectos de determinadas adicións que influirían decisivamente no resultado final nas dúas direccións posibles; a suposta excelsitude da obra e o evidente deterioro da saúde do artista. Sabemos todo ou case todo o que rodea a creación, agás, precisamente, sobre a calidade das cadeiras onde pousan as cachas do xenio.

Teremos que volver ao asunto das cadeiras na arte. Daquela falaremos das mil cincocentas cincuenta cadeiras de Doris Salcedo, da exposición “Da árbore á cadeira” que houbo no Gaiás hai tres anos, e do uso que fan delas artistas nosos como Xosé Cobas e Caxigueiro.

No Museo Pazo de Tor e na Fortaleza de San Paio de Narla hai en exposición sendas liteiras, mobles que non son outra cousa ca cadeiras choídas nas que podían viaxar xentes confinadas, acomodadas no lombo de porteadores ou de mulos. E é que sempre houbo ‘distanciamento social’, fose por clases ou por virus.

© Antonio Reigosa

Serie: “Andel de Marabillas”, El Progreso, 25 de maio de 2020


A Gioconda recuperada

El Progreso anuncia o roubo da Giogonda en nota publicada o 25 de agosto de 1911. En setembro comunica que un camareiro chamado Armando Gueneschau ofrece referencias do ladrón, un ruso, e do comprador, un ilustre de París, xunto con outros detalles sobre o lugar onde se gardaría a obra, que asegura ter visto, pero di que non falará máis por menos de 200.000 francos.

Outra nova que aparece neste xornal pouco despois desmente o publicado por La Voz de la Verdad sobre a presenza do cadro nunha pousada de León; fora unha broma entre xornalistas que case lle custa o posto ao gobernador daquela provincia.

Tamén El Progreso se esquece do asunto ata febreiro de 1912 para dar conta, como El Norte de Galicia, da teoría de que o cadro fora deteriorado por un verniz e que se atopaba en Mónaco en espera de atopar un artista discreto que o reparase. En agosto comentase no xornal que un inglés chamado Mr. Rathbone se presenta en París dicindo que atopou a obra en Londres nunha galería de arte e que a mercou para devolvela ao Louvre. Os técnicos do Louvre eloxiaron a calidade da copia pero detectaron que era dun tamaño maior ao orixinal.

O 14 de decembro de 1913 chega a boa nova a El Progreso. A Gioconda auténtica está en Roma. O ladrón, un tal Vicenzo Peruggia, traballara como vernizador no Louvre. O método, sinxelo; cortara a tea cunha navalla e enroláraa, agachara o marco e o cristal protector debaixo dunha escaleira e fuxiu. O goberno italiano díxose disposto a devolver a obra ao estado francés canto antes.

Para o redactor, o sorriso da Gioconda vai dedicado a un polícia que presume de avisado e ao ladrón, ao que califican de parvo pois cometera o desliz de poñerse en contacto cun anticuario para venderlle o cadro.

En marzo do ano seguinte chega información sobre o xuízo a Peruggia. Segundo a fonte que se cita, El Imparcial, o reo está pegándose a gran vida no cárcere de Le Murate en Florencia, recibe doazóns como heroe que asegura que o roubo foi unha vinganza polos saqueos cometidos en Italia por Napoleón.

Transcríbense fragmentos dunha carta que Peruggia remitira aos país coas desculpas polos contratempos causados por “esa debilidad que he tenido” e, sobre todo, pídelles que non desesperen, que o ruído sobre o seu caso quedará en seguida “en el gran velo del olvido”.

Na misiva asegura que o seu foi un xesto patriótico, amósase agradecido polas simpatías que lle chegan de todo o país, confía en ser declarado inocente ou cunha condena benévola. Tamén alaba a confortabilidade da cela e di que ocupa o tempo en ler e escribir.

Des que pasen, remata Peruggia, os días máis negros dedicarase de novo a traballar: “Lo que más siento ahora es que le hayan devuelto nuestra Gioconda al gobierno francés. ¡Que lástima!”

Vicenzo Peruggia tiña 32 anos, foi condenado a pouco máis dun ano de cárcere que non chegou a cumprir, combateu con Italia na I Guerra Mundial e morreu na Alta Saboia, Francia, en 1925.

A Gioconda fora un regalo do propio Leonardo da Vinci a Francisco I, rei de Francia, cando este o propuxera para pintor da corte.

© Antonio Reigosa

Serie: “Andel de Marabillas”, El Progreso, 18 de maio de 2020


A Gioconda roubada

En agosto de 1911 desapareceu do Museo Louvre de París a retrato da Monna Lisa, obra atribuída a Leonardo da Vinci. A triste nova, porén, provoca que aumenten as visitas ao museo ao que se achegan milleiros de curiosos co só propósito de contemplar o oco baleiro na parede.

Tardaríase máis de dous anos en recuperar o cadro e descubrir o ladrón, un pintor de brocha gorda que dixo actuar para restituír a Italia un patrimonio que lle correspondía lexitimamente. Entremedias, a policía detén a Apollanaire e a Picasso, sospeitosos de seren cómplices do roubo por dous motivos; por participaren en transacións comerciais cun ladrón que xa actuara no Louvre e por seren ambos asinantes do Manifesto Futurista que propoñía queimar museos, bibliotecas e academias.

Pero quedemos no Lugo daquel entón e repasemos o que escribiron sobre o caso os xornais da cidade: El Norte de Galicia, La Voz de la Verdad, El Regional, La Idea Moderna e El Progreso.

El Norte de Galicia é o primeiro que comenta o caso o día 26 de agosto. Anuncia que se atopara o marco e o cristal que protexía a tea debaixo dunha escaleira interior do museo. Ofrece detalles como as medidas, como chegara a obra ao Louvre, a quen representaba a Gioconda e ata di quen doara o marco e comenta que tras interrogar a varios traballadores da casa sóubose que a obra desaparecera na mañá do luns, 21 de agosto, entre as sete e as oito e media.

Museo do Louvre. A parede baleira

En días sucesivos o mesmo xornal faise eco de sospeitas viaxeiros americanos, estudantes alemáns—, rumores como o posible traslado da obra a un estudo dun fotógrafo e tamén dá conta das recompensas en caso de recuperarse antes de setembro. Un individuo con brusa branca, disque visto polo interior do Louvre aquela mañá, convértese no obxectivo.

La Voz de la Verdad fala do asunto o 4 de setembro nun artigo poético-filosófico asinado por Luís León que se recrea no misterio que esconde o sorriso da Gioconda e conclúe que quizais non foi roubada, que, talvez, cansa de ver a libertinaxe daqueles tempos, decidiu fuxir do Louvre. Este mesmo xornal anuncia uns días despois que a policía española atopara o cadro en León, nunha pousada chamada Mesón de Ángel, na estrada de Asturias, e que detiveran a dous estranxeiros con nome francés. El Regional trata o tema sen aportar nada novo, agás comentar a resignación pola perda definitiva do cadro.

O asunto perde interese nos medios. De cando en cando coméntanse novas de falsificacións pero nada do orixinal. No ano 1912, El Norte de Galicia faise eco doutra fake new; a obra fora vítima dunha desafortunada restauración —precedente intelectual do eccehomicidio de Borja— e un verniz corrosivo estragáraa sen remedio.

E, por fin, en decembro de 1913 é El Regional quen dá a boa nova; a Gioconda aparece en Florencia, o roubo perpetrárao un vulgar ladrón, aínda que El Norte de Galicia non descarta que se trate doutra copia.

A principios de 1914, La Idea Moderna, en vez dunha crónica dos feitos, despáchase cunha ficción delirante asinada por Pedro Mille. Do que contou El Progreso escribiremos no próximo artigo.

© Antonio Reigosa

Serie: “Andel de Marabillas”, El Progreso, 11 de maio de 2020


Da grippe

O dicionario da RAG rexistra dúas palabras sinónimas para referirse á doenza infecciosa e inflamatoria das vías respiratorias que nos soe visitar cada inverno. A máis popular é gripe, que cando se presenta agresiva precisa calificativos que a singularizan como aviar, porcina, española… A outra, influenza, apenas a empregamos.

A Organización Mundial da Saúde acordou en 2015 que para evitar estigmatismos innecesarios se procurasen palabras neutrais para nomear as enfermidades graves, de aí que este coronavirus, que ben se puido denominar gripe chinesa, quedase en Covid-19.

Sebastián de Covarrubias no seu Tesoro de la lengua castellana o española (1611) non menciona ningunha destas dúas palabras pero si bubas, catarro ou peste, termos de ampla difusión para nomear epidemias con mortaldades apocalípticas.

S. de Covarrubias Tesoro de la lengua castellana o española (1611)

As pústulas supurantes chamadas bubas ou bubóns que aparecen nas inguas deron orixe ao termo peste bubónica, un mal causado por unha bacteria letal á que tamén se lle chamou mal francés. E mal francés, gálico ou morbo gálico foi como se coñeceu a sifilis antes de descubrirse a causa desta doenza venérea que se destapou na Italia de finais do s. XV.

Covarrubias entretense co significado da palabra catarro. Pona como sinónimo de romadizo, termo cuxo significado adianta na letra C “por si no pudiera llegar a sacar en limpio la letra R, que la obra es muy larga y la vida corta”. Os vocábulos romadizo e romadizar aínda figuran no dicionario da RAE e Covarrubias explícaos cun apólgo divertido. A raposa, sabedora de que o león que padecía halitose sacrifica a quen non lle responde o que desexa oír cando pide que lle ulan o alento, contesta: Non cheiro nada, que estou romadizada.

Para curar a peste, palabra equivalente a epidemia e de uso frecuente durante moitos séculos, ofrece Covarrubias moi variados remedios que “para aplacar los enojos de Dios” hoxe teríamos que calificar de preparados imaxinativos sen máis efectos terapéticos que os dun placebo.

O que si intuía Covarrubias como nós agora é que para a cura dun mal novo, máis alá da axuda de Deus e das boticas, o principal é non terlle medo “porque al que más se pega este mal es al medroso” e que ao porlle nome, como aconsella a OMS, non se sinalen culpables, sexan animais ou humanos.

Para por o punto final, volvamos atrás. A palabra grippe usouse, así grafiada, por ser de orixe francesa, un galicismo que se impuxo na prensa española do XIX, polo menos entre a grippe francesa de 1837 e a española de 1918. O nome deriva dos síntomas xestuais que provoca: contraccións e tremelicamentos causados pola febre.

Influenza, a outra palabra que aparece no dicionario da RAG, comezou a usarse moito antes, polo menos no s. XV cando aínda non se inventara a palabra grippe. Ten orixe en Italia, unha consecuencia da crenza de que a terrible enfermidade se debía á influencia negativa dos astros. Os franceses tamén a usaron.

Os ingleses, sempre peculiares, á gripe chámanlle “flu”, abreviatura de influenza, esa palabra que nós temos no dicionario pero que non usamos porque non queremos.

© Antonio Reigosa

Serie: “Andel de Marabillas”, El Progreso, 4 de maio de 2020


Mondoñedo é… Luz

A sétima edición do recital poético-musical Mondoñedo é poesía vai ser, ten que ser por forza, virtual. Como sempre foi, será o 1 de maio, Día das Quendas, mais desta as rúas, prazas e auditorios mindonienses teremos que imaxinalos. O espectáculo poético comezará as catro da tarde a través do facebook do Colectivo Mondoñedo É…

Cadaquén, acomodado alí onde se confinen as nosas vidas, coa certeza, amigas e amigos da palabra poética, de que os versos e as músicas que nos van ofrecer máis de dúas ducias de poetas veñen repositivados de alivio e boa saúde.

Nunca imaxinamos un recital nun escenario infectado de todas as ausencias, nunca que se lles negase aos versos recitados, como en tantas ocasións nas edicións pasadas, o aplauso entusiasta dunha audiencia fiel e numerosa. Ningún virus, nin este nin outro capaz de enfermar o mundo, poderá matar a poesía.

Quen asistise a algún dos seis recitais precedentes terá na memoria milleiros de versos, declamados, cantados, ditos ao vento e aos oídos amantes da arte poética. Desde pícaros, mozos e profesorado dos centros escolares que sempre nos acompañaron co seu crear, dicir ou debuxar, ilustradores (Caxigueiro, Caxoto, Vizoso, Artiaga, A. Puchades), premiados nos certames Díaz Castro e Leiras Pulpeiro, poetas da casa criados no fermento literario de Noriega e Cunqueiro—, da Mariña salitre suxerente e as voces que ano tras ano nos visitaron vindas de aquí e de acolá como Manolo Rivas, Eva Veiga, Juan Carlos Mestre, Olga Novo, Yolanda Castaño, Reixa, César Morán, Miro Casabella, Rebeca Maseda, Henrique Rabuñal, Toño Núñez, Lois Pérez, Antonio García Teijeiro, Marta Dacosta, Montse González, Paloma Suanzes, X. Rodríguez Baixeras e… unha infinita nómina máis aos que se suma Luz Pozo Garza.

Luz quixo estar e estivo dalgunha maneira no Mondoñedo é poesía 2015. Dous días antes da data, unha circuntancia persoal impediullo. Facíalle unha ilusión enorme estar e pediunos que o poema “Primeira memoria” que nos mandou para o Papel de Color que publicamos fose expresamente “dedicado a Eduardo”. Así o fixemos.

Desta vez, tamén en vésperas como en 2015, un inesperado contratempo acontecido o pasado día 20 de abril quixo interpoñerse e negarlle a Luz Pozo a posibilidade de acompañarnos.

Desta, equivocouse o deus do destino. Luz, que é e sempre será poesía, vai estar na nosa memoría, vai ser a Luz que ilumine intensamente esta edición tan extraña e insospeitada.

“Abrín os ollos / e sentín a chuvia polas tempas e a nuca / Cheguei cando o silencio oscila / para se erixir en pórtico do tempo / Unha forma interior compartía os movimentos / dos astros / e chegaban palabras / ríos escuros de ledicia / voces que traspasan os muros / navíos inocentes que fuxen nas pupilas / Abrín os ollos / e sentín a chuvia / Agora recordo unha praza baleira / por onde pasan ventos de saudade como unha man / coñecida e incerta / Lémbrome das rúas sen aristas / das pedras marcadas con líquenes / dos vaporiños que soan nas tardes de néboa / cando fica o peirao en sombras e silencio…”

Este ano Mondoñedo é… Luz, faro sempiterno da poesía.

© Antonio Reigosa

Serie: “Andel de Marabillas”, El Progreso, 27 de abril de 2020


Os días do cuco

Como o refraneiro é inapelable e sentenza que entre marzo e abril se non vén o cuco, vén a fin, debo anunciar para tranquilidade xeral que este ano o cuco xa chegou e xa cantou, que saíu do cubil e que pregoou aquilo de que “en abril vivo e en maio, revivo”.

Veu o cuco e con el, para acompañarnos nestes días desesperanzados e para darnos azos nutritivos, a desexada primavera.

Das aves que se fan notar logo do equinoccio primaveral, o cuco, xunto coas andoriñas, é das máis agoireiras. Anuncia o bo tempo e a urxencia das sementeriras coa chegada do cuco vén o pan ao suco aínda que Xavier Moure manda recado desde os Ancares para comentarnos que hai que ter moito coidado, que tras anunciar o cuco co seu monótono cucú a chegada da primavera pode deixar de cucar momentaneamente e viren aínda días fríos e ata nevarentos. É a chamada ‘neve do cuco’.

A. Cunqueiro e E. Lence-Santar

Como é ben sabido, o cuco non fai niño. Disque deixou de facelo cando lle queimaron a nai nunha meda de centeo, accidente do que quedou cun dobre trauma. O primeiro, por non ter nai, por iso pon os ovos en niño alleo, e o segundo, non soporta ver medrar as medas de cente, así que cando se pon a xente a medar aló polo mes de agosto, o cuco foxe, anunciando así a inminencia do inverno.

O cuco é folgazán, nin fai niño nin bota unha man nos traballos do verán. Se vai sol di que se ten que poñer á sombra. Se está nubrado di que non pode axudar, que ten que cucar. Só cando chove se ofrece, xusto cando non hai laricos que facer. Cuco, por que non cucas? Porque non teño trigo nin huchas!

Non nos dá a mantela deste artigo para comentar as moitas interpretacións que se fan, positivas e negativas, do canto do cuco. A cucomancia non é ciencia exacta pero serve de oráculo fiable en moitos casos. Que se o seu canto anuncia boas ou malas colleitas, que se de escoitalo en xaxún ‘capa’ e trae mala sorte. Que se responde a preguntas como cantos anos viviremos ou cando casaremos…

Ao cuco gústalle que o aseñoreen e que lle chamen, por exemplo, señor Martiño. Dicirlle ‘cuco’ a unha persoa é tratalo de astuto, pillabán, egosita, folgazán e infiel.

Tampouco está comprobado cientificamente se o cuco migra ou hiberna. Hai varias teorías sobre este particular. Para Eduardo Lence Santar, cronista e etnógrafo, o cuco vaise no inverno e regresa na primavera. Entra na Mariña a primeiros de abril polo lado de Ribadeo. Logo cuca na feira de Santo Acisclo e ao día seguinte xa se escoita por todo o Valadouro. Pouco despois cuca no Bosque de Silva para que o escoite Álvaro Cunqueiro desde o faio da súa casa e faga —segue atento— a crónica correspondente.

Sobre este particular e sobre outros asuntos, Cunqueiro opinaba diferente a Lence. Cría que o cuco queda entre nós, que busca acomodo nunha caracocha o día de San Miguel e que trata de durmir pero tarda. Non se fía; ten medo dos gatos e dos raposos, esperta sobresaltado moitas veces ata o Día de Todos os Santos. Desde entón dorme dun tirón e pon rumbo a abril, coa cabeza debaixo da ala. Disque soña e fala en voz alta!

©Antonio Reigosa

Serie: “Andel de Marabillas”, El Progreso, 20 de abril de 2020.


Estado de coma

Estado de coma, situación vexetativa de mínima conciencia e con pouca ou nula capacidade de resposta a estímulos ordinarios. Dalgunha maneira, socialmente, como metáfora dun estado emocional colectivo, vivimos en coma, ausentes de vellas rutinas, desubicados e desorientados como quizais se sintan as ánimas que vagan penantes polo espazo sideral.

Consecuencia inevitable quizais, dada a gravidade da situación, dun estado de alarma que nos minimiza como se só fósemos cobaias dunha pandemia universal que goberna conciencias, ademais da saúde e vidas, e que nos mantén xa demasiado tempo secuestrados.

Ilustr. de Teresa Novoa para ‘Contos marabillosos I’ (Xerais, 1998)

Hai xa ben anos, pode que na primavera de 1997, Ángel Rivas Veiga contounos a Ofelia Carnero e a min na súa casa de Eirexúa, en Xudán da Pontenova, un conto que nos marabillou e que resultou ser un dos primeiros rexistros galegos desta historia. Axiña comprobamos que xa aparecía nun papiro exipcio do s. XIII a. d. C. e que o nome máis común no catálogo internacional é “The three golden children” aínda que entre nós preferimos chamarlle “O Castelo de Irás e Non Volverás” ou un poético “O paxaro que fala, a árbore que canta e a auga dourada”.

Os protagonistas disimulan cunha cinta unha marca de nacemento, unha estrela dourada na fronte, pero non lles poido contar, non teño espazo, os detalles desta fantástica aventura, cun rei torpe, unha raíña inxénua e un longo elenco de personaxes embarullados nunha trama tan delirante como a de calquera serie de moda. Carencias, ausencias, enganos, enredos… nada novo no sempre morboso encanto das humanas miserias.

Poñámonos en situación. Os personaxes principais son un mozo e unha moza, irmáns con cadansúa estrela dourada na fronte. Vítimas dun rapto, criados lonxe da casa e do avoengo que lles correspondería, cando toman conciencia de quen son en realidade actívase o estado de alarma.

Unha bruxa malvada, o brazo executor dun plan maquiavélico, engánaos con afagos vans e convénceos de que para chegar a ser perfectos só lles faltan tres cousas; un vaso de auga clara, unha rama verde e un paxaro que fale. O risco, pois hai que procurar estas cousas nun lugar afastado, ter que viaxar ao Castelo de Irás e Non Volverás, que é, en realidade, o Outro Mundo.

Coa axuda dun “morto agradecido” e do aviso de alerta representado por unha espada enferruxada, o irmán vai e volve ata conseguir o que precisa que é xustamente, grazas aos sabios conselllos dos vellos da tribo, o contrario do que lle pide a bruxa; un vaso de auga loda, unha póla seca e un paxaro áfono e moribundo. Para non quedar eternamente confinado no castelo só pode entrar e saír durante o tempo exacto que duran as badaladas do reloxo dando as doce.

O final feliz do conto acada a éxtase cando o paxaro revive e di onde está emparedada e coas constantes vitais asintomáticas, nun angustioso estado de coma, a nai das criaturas.

E aí vai o conto que nos contou Ángel Rivas Veiga, un extraordinario ser humano que viaxou ao Castelo de Irás e Non Volverás o 8 de febreiro de 2016 e que, polo de agora, non perdamos a esperanza, aínda non regresou.

©Antonio Reigosa

Serie: “Andel de Marabillas”, El Progreso, 13 de abril de 2020.


Opiorfina

Na sala na que se expón a cerámica de Sargadelos no Museo Provincial de Lugo amósanse tres cuspideiras fabricadas na vella fábrica de Cervo no s. XIX.

Cuspideira. Sargadelos. s.-XIX. MMPLugo

Cuspideira. Sargadelos. s.-XIX. MMPLugo

As cuspideiras, que soen ser pezas elegantes, algunhas con mango e tapadeira, usáronse nas casas nobres ata ben entrado o s. XX para recoller a saliva humana, para que non se tivese que cuspir, ouriñar ou defecar, como sucedía nas dos pobres, na corte ou nun penico. Adoitaba habelas tamén en tabernas e pousadas, barberías, estacións e salóns de baile e cine, consultas de sacamoas e transportes públicos.

Usábanse para cuspir e para expectorar, e segundo o deseño e o material do que estivesen feitas (arxila, vidro, metal, madeira, ouro, prata, latón ou louza) así era a categoría da casa onde as había. Nas tendas de segunda man aínda se poden atopar algunhas destas cuspideiras antigas, fermosas e caras.

Na Exposición Universal de Paris de 1900 presentáronse modelos de cuspideiras de peto e de vía pública, deseñadas co ánimo de axudar a combater o noxento costume, xa entón de moda, de cuspir na rúa. Non tiveron éxito.

O cuspe humano formou e forma parte de varios ritos curativos tradicionais, imitación seguramente do milagre que fixo Xesús Cristo cando curou a Celedonio, aquel mendigo cego de nacemento ao que lle aplicou nos ollos lama formada coa súa propia saliva e terra do camiño. Tamén cuspía sobre o doente Pedrón do Freixo, curandeiro afeccionado pontés, falecido hai pouco.

Cuspir, a pesar de ser necesidade fisiolóxica ineludible, está mal visto, polo menos facelo diante dos demais, por educación pero sobre todo por hixiene e prevención pois o cuspe (incluído o que se intercambia inevitablemente nos bicos de lingua) pode ser emisario de contaxios.

Resulta curioso, en cambio, que algúns deportistas como os futbolistas e os atletas (outros non poden ou non deben, depende da disciplina que practiquen) gocen da liberdade de cuspir no campo de xogo coa única limitación de non facelo enriba dun contrario, do árbitro ou dos espectadores.

Mais, quen non cuspiu de cando en cando as palmas das propias mans antes de manexar unha ferramenta, de coller un volante ou para refrixeralas, arrefrialas ou quentalas, segundo as necesidades do momento!

Cando eramos mozos e descubríamos niños de paxaro procurabamos non dicirllo a ninguén pero en caso de que sentísemos a necesidade, moi frecuente, de revelar o segredo non o debiamos facer sen antes botar un cuspiñada; en caso contrario, botaríanse aos niños unhas formigas perigosísimas, as Formigas de Belén, e desfaceríanos completamente.

Segundo estudos realizados recentemente por unha academia dinamarquesa, canto máis cuspe tragamos do propio que producimos mellor pois sintetiza opiorfina, un analxésico natural seis veces máis potente que a morfina e que acrecenta a sensación de felicidade.

Procuremos, xa que logo, ser felices. Agás que sexa vostede un dragón e expectore lume, cuspa o que poida pero sempre para adentro e, sobre todo, nunca, endexamais cuspa para arriba que, segundo o dito, o que mal cuspe, en si o ve!

©Antonio Reigosa

Serie: “Andel de Marabillas”, El Progreso, 6 de abril de 2020.


Un conto chinés

O Covid-19 vén, disque, de China e canto máis tempo pasa parece que, despois de percorrer o mundo enteiro, a solución tamén pode chegar de China. Un, cauto e desconfiado, non opina sobre cuestións metafísicas e só propón, mentres o tempo avanza a favor da esperanza, reflexións que veñen, como non, da sabedoría enquistada na memoria e na experiencia.

En China dise que non existen enfermidades que non se poidan curar senón medicamentos que non se poden atopar.

Unha muller vella enfermou e ninguén sabía nin como se chamaba o mal nin que remedio o podía curar. Tiña dous fillos; o maior era médico do emperador e o segundo, o que a coidaba, decidiu levala á consulta do irmán maior.

O benxamín carrexou a súa nai ás costas non había aínda carros nin coches ata o consultorio do médico. Tiveron que esperar a pesar de seren da familia pois o galeno estaba moi solicitado. Cando, por fin, os puido atender, o fillo médico sentenciou —e así llo dixo confidencialmente ao irmán que había remedio pero que non o podían pagar polo que a morte da nai era irremediable. E ofreceulles uns poucos cartos para os gastos inevitables que en ningún caso chegarían para mercar a menciña salvadora.

Nai e fillo, non lles quedaba outra, volveron para a casa. No camiño a nai tivo sede e pediulle ao fillo que lle procurase auga, así que o mozo pousou a nai onde puido e buscou auga pero a canícula secara fontes e regatos, e non había onde coller un grolo. O mozo xa desesperaba cando descurbriu un templo, e dentro un incensario con auga estancada na que se refrescaban dúas serpes. O rapaz non o pensou; desfíxose das cobras e levoulle o recipiente coa auga á nai.

Aquela auga insalubre aliviou os padecementos da nai e desque bebeu o Ceo bendiciunos con tanta e tan abundantes choivas que tiveron que buscar onde resgardarse. Deron cun soportal dunha casa cando sentiron os choros dun bebé. Eran os primeiros dun neno acabado de nacer e os da casa, felices pola chegada ao mundo da nova criatura atenderon aos que andaban os camiños naqueles condicións, abríronlles a porta e obsequiáronos con tortas de millo e ovo que a nai comeu con insospeitado apetito.

Cando amainou o temporal, volveron ao camiño. A vella a cada hora melloraba. Mesmo recuperou a vista que, pola idade, se lle fora murchando coma chama de candea que se apaga. Aos poucos días, volvía a gozar de plena saúde como se non pasase nada.

O fillo pequeno púxose tan contento que foi ver ao irmán médico para contarlle o milagre.

Imposile! —dixo— Só podería curar se bebese auga onde se bañasen dous dragóns e se comese tortas de millo e ovo feitas na casa onde nacese unha criatura excepcional.

Esa fora a medicina que conseguiran sen sabelo. Buscaron aquela xente, déronlles as grazas e o máis novo, que por xustiza era quen o merecía, ofreceuse para apadriñar aquela criatura que había ser única e extraordinaria.

Mais aquela xente díxolle que non, que só merecía ser padriño o irmán que exercía de médico do emperador!

Menos mal que xa avisei, que se trata dun conto chinés!

©Antonio Reigosa

Serie: “Andel de Marabillas”, El Progreso, 30 de marzo de 2020.


Cen contos

Cantos paralelismos! No escenario doutra terrible pandemia, a da Peste Negra en Florencia e arredores a mediados do s. XIV, Giovanni Boccaccio (1313-1375) propúxonos unha nova idea do mundo na obra que coñecemos como Decamerón. Cen novelles, fábulas ou contos, parábolas ou historias que nos van narrando os dez protagonistas durante a corentena que os afasta do drama causado polo bacilo Yersinia pestis.

A Peste ou Morte Negra, tamén chamada Peste Bubónica polo bubón característico, introduciuna en Italia un barco xenovés que viña de Crimea, expandeuse por Europa e desapareceu en Rusia central sen saber moi ben como a partir de 1352. Atribúeselle unha letalidade de arredor dun cincuenta por cento da poboación. Nos humanos propagárona as pulgas xa infectadas polas ratas. Falta de hixiene, desnutrición por malas colleitas, descoñecemento das causas e, por tanto, dos remedios, multiplicaron exponencialmente o número de vítimas.

Imaxinen os bulos e rumores que circularon. Culpabilizouse á xente pecadora, a bruxas e meigos, incrementáronse os actos relixiosos e destapouse a xenofobia contra grupos diferentes. En 1348 e anos sucesivos foron asasinados milleiros de xudeos por toda Europa ao seren considerados causantes da terrible doenza.

Boccaccio idea unha paraxe bucólica para os dez personaxes principais, sete mozas e tres mozos. Reúneos en Santa María Novella, en Florencia, e fainos viaxar ata un castelo nas aforas da cidade. O tempo de corentena, perfectamnete organizado, cun rei ou raíña alternos que dispoñen os temas de cada xornada, pásano contando historias, cadaquén unha cada día durante os catorce -con descanso obrigado sábados e domingos- que dura o cativerio.

Non hai aquí espazo para analisar con calma a ocorrencia de Boccaccio que, en calquera caso, propón un canto á vida, ao amor e aos praceres como valores sublimes fronte à derrota e á desesperación. Un espazo alleo á civilización urbana, afastado da enfermidade e das miserias humanas no que, ademais, destaca o papel asignado ás mulleres, tanto en número como en opinión, no marco dunha sociedade no que a muller estaba absolutamente sometida aos confinamentos ideolóxicos da cultura da penitencia impostoa pola igrexa e polos poderes dominantes.

Hai quen interpreta o Decamerón como unha parodia dun mundo decadente, avellentado e perigoso, que se confronta cunha proposta de rexuvenecemento e de volta a un tempo ideal.

Se cadra, nesta situación de carencia de saúde e liberdade, agora tamén pode ser bo momento para abstraerse do ruído e cuestionar criticamente o mundo que nos trouxo ata aquí. Non estaría de mais escoitar as voces que claman no deserto pedindo aminorar os efectos do cambio climático, o inhumano desprezo do mundo rico polo esfameado e prepararnos para a seguinte pandemia que vir, virá. Resituarnos nun espazo utópico e recomezar a construír un mundo, senón paradisíaco, si máis xusto e sensato.

E quizais poder chegar a dicir con Boccaccio que o mundo pode ser “un luogo ameno, con gli uccelli che cantano, con colline e pianure verdeggianti”.

©Antonio Reigosa

Serie: “Andel de Marabillas”, El Progreso, 23 de marzo de 2020.


Saint Patrick’s Day

Como cada 17 de marzo, os irlandeses do mundo celebran o cabodano de Magonus Sucatus Patricius, santo da igrexa católica e patrón de Irlanda. Naceu na cidade escocesa de Durbritton a finais do s. III e foi enviado a Erín coa misión de amolecer a obstinación dos aborixes, entón reserva espiritual do paganismo, e convertelos en fervorosos crentes cristiáns.

Conseguiuno pero non lle resultou doado pois tivo que recorrer con frecuencia á proba extrema, coa axuda de Deus, para resultar convincente: os milagres. Un deles, amais do ocorrente recurso de comparar o trevo de tres follas co misterio da Santísima Trindade, foi idear unha especia de centro de interpretación do inframundo que desde entón a invención é do s. XIIpermite ver e experimentar aos incrédulos nativos como é o lugar e as penas reservadas aos pecadores. O lugar chámase Purgatorio de San Patricio e permite ir e volver do outro mundo cumprindo uns poucos requisitos.

Seguindo as ordes de Deus, Patricio trazou un círculo no chan e nel abriuse a boca dun pozo moi profundo. Quen teña curiosidade por saber como son as penas do Purgatorio pode entrar e estar alí 24 horas. En caso de arrepentirse dos seus pecados, pode regresar entre os vivos por un tempo; en caso contrario, queda sen billete de volta.

A descrición do percorrido e o que vai atopando quen ousa entrar nas diferentes salas, estarrece. Cada pouco acósano demos repugnantes e asáltano feras que brecan estrondosamente. Hai grellas e tixelas nas que se asa e frite carne humana, e estanques con líquidos candentes nos que mergullan, contra a súa vontade, criaturas. Fedor, calor e tortura indescritibles.

Quen supera estas probas chega ás portas dunha cidade marabillosa na que non debe entrar pois quedaría alí para sempre. Se quere volver ver a familia ten que regresar polo mesmo camiño, agora sen os padecementos da ida, aínda que os máis optimistas din que a estancia entre os vivos só lle vai durar un mes. Pasado ese prazo, a persoa morre pero ten segura a veciñanza eterna na cidade luminosa que viu e que se chama Paraíso. En Irlanda hai dous lugares que se disputan o privilexio desa residencia prodixiosa; un é a illa de Lough Derg e outro Cruachán Aigle.

Na Legenda aurea sanctorum do beato J. de la Voragine tamén se conta como Patricio apoiou o cabo do caxato sobre o pé do rei de Irlanda causándolle tanta e tan fonda dor que para reparar o dano tivo que expulsar os bechos tóxicos e conceder o don de curar enfermidades a todas as plantas da illa. Tamén logrou que un ladrón de ovellas dixese “meeé”, confesando así a autoría do delito.

St. Patrick tamén andou por Galicia. Cóntao Vicente Risco en Nós, nº 8. Di que chegou por encantamento nunha nave desde Irlanda, que predicou en Baiona e que no sitio onde falou ergueron un cruceiro —hai fotografías que o proban— que se chama de San Patricio en lembranza desa visita.

Polas nosas afinidades históricas e culturais con Irlanda e polo detalle de ternos visitado ben merecería Patricius, nacido escocés, recriado irlandés e turista entre nós, que o celebremos no seu día.

©Antonio Reigosa

Serie: “Andel de Marabillas”, El Progreso, 19 de marzo de 2020.


Sofonisba

Houbo, cando menos, dúas mulleres na historia con este nome que merecen ser lembradas nestas datas. A primeira viviu hai 22 séculos en Cartago e foi utilizada como muller-obxecto de intercambio nas leas entre cartaxineses e romanos. Moitos historiadores, poetas e pintores, incluído Boccaccio en De mulieribus claris, citan o seu nome.

O seu pai, un xeneral cartaxinés chamado Asdrúbal, ofreceulla por esposa, por intereses militares e cando só contaba 14 anos, a Masinisa, herdeiro do trono de Numidia, reino bereber que ocupaba parte das actuais Alxeria e Túnez.

Cartago  precisaba aliados para guerrear contra Roma pero un tal Sifax, outro numidio con alto cargo, encaprichouse dela e anuncioulle ao senado cartaxinés que se non era el o que casaba con Sofonisba, aliaríase cos inimigos de Cartago. Total, que Sofonisba foi forzada a casar con Sifax a cambio do apoio e Masinisa, sentíndose desprezado, xuntouse cos romanos.

Sofonisba Angüisola. Retrato de Antoon van Dyck (1626)

Sofonisba Angüisola. Retrato de Antoon van Dyck (1624)

Houbo guerra; Roma venceu e Cartago perdeu.

Pero quen máis perdeu foi Sofonisba, que se converteu en botín de guerra, o que simulou tratar de evitar o antigo namorado a cambio de recuperala. Pero Roma non aceptou ningunha componenda polo que Masinisa fíxolle chegar, para que non o acusasen de traizoar aos romanos, unha copa cun veleno que ela, sabedora do triste papel que lle tocaba xogar, enguliu ata morrer na flor da dignidade.

A segunda Sofonisba, chamada así por ser o pai de orixe cartaxinesa e pola sona da anterior, foi unha pintora italiana (1530-1626), un caso singular na historia das artes plásticas xa que apenas se mencionan mulleres artistas nesa época e nin sequera aparece a súa sinatura nas obras. Atribuíanse a homes e se non fose a súa capacidade para anovar a arte do retrato, ficaría definitivamente esquecida. Deixou numerosos autorretratos nas máis variadas posturas, case sempre ocupada nalgún labor, que ela usaba para practicar, para promocionarse e tamén, se cadra, para ter un recordo como un selfie daquel tempo.

Por ser muller non puido debuxar homes do natural nin estudar anatomía, a pesar de que tanto ela como as cinco irmás, fillas de Amilcare Anguissola, recibiron formación artística. Aínda así, Sofonisba destacou como retratista ata o punto de ser contratada uns dez anos como dama de compañía da raíña consorte española, Isabel de Valois, e como retratista da familia de Felipe II.

No outono-inverno pasado o Museo Nacional del Prado dedicoulles unha antolóxica a Sofonisba Anguissola e a Lavinia Fontana, outra extraordinaria pintora da mesma época, ambas desaparecidas da memoria da historia da pintura desde o século XVII ata os nosos días.

Pouco antes da súa morte o entón mozo, Antoon van Dyck, visitouna en Palermo o 12 de xullo de 1624. Tiña 96 anos e estaba practicamente cega pero conservaba o pulso firme e falaba con entusiasmo da súa paixón. Van Dyck, mentres escoitaba as súas recomendacións sobre como tratar a luz para evitar as engurras da vellez, tomou apuntes para un bosquexo que acabou sendo o último retrato de Sofonisba Anguissola e que agora se atopa na Sackville Collection de Knole House.

@Antonio Reigosa

Serie: “Andel de Marabillas”, El Progreso, 9 de marzo de 2020.


As galegas de Galeano

Pouco despois da morte do escritor uruguaio Eduardo Galeano (Montevideo 1940-2015) Siglo XXI editou unha antoloxía cuns cento setenta relatos que responden ao título “Mujeres”. A selección fíxoa o propio autor de entre os seus textos publicados en libros anteriores como “Memoria del fuego”, “El libro de los abrazos”, “Espejos” ou, entre algúns máis, “Los hijos de los días”. A portada recrea as fermosas figuras de mulleres elaboradas artesanalmente en Olinda, Brasil.

Son moitas as mulleres das que fala Galeano nestes textos, desde Sherezade a Marilyn, Teresa de Xesús ou Rigoberta Menchú. Entre elas hai deusas, raíñas, santas, revolucionarias, prostitutas, unhas populares, outras anónimas…, memoria de mulleres de todo tempo, raza, crenza, clase ou cultura, case sempre profanadas, case nunca enaltecidas.

Pois nesta ampla e variada gama de situacións de opresión e desprezo aparecen como refulxentes exemplos de desinhibición e loita contra o machismo andante cinco mulleres galegas. Pertencen, como axiña verán, a moi distintas épocas e liñaxes pero todas elas son exemplo, desde as súas circunstancias persoais, de “mulleres que nos salvan”.

Urraca, a primeira raíña recoñecida como tal gobernou as Españas da órbita cristiá nos albores do segundo milenio. Fíxoo durante dezasete anos contra as calumnias e os retos dos poderes masculinos opresores, o da igrexa especialmente. A muller da que se dixo que estaba posuída dun “ánimo brujeril” e que a súa mente estaba “llena de pestífero veneno”.

Concepción Arenal, a moza que a mediados do s. XIX asistía ás clases de Dereito e aos faladoiros madrileños disfrazada de home. A súa loita foi modélica contra a miserias carcerarias, a favor da dignidade das persoas, especialmente a das mulleres que eran, por selo, dobremente condenadas.

Emilia Pardo Bazán, a primeira muller catedrática na universidade española que impartía clases a ninguén. Afirma Galeano que “ningún alumno se dignaba escucharla”.

E as outras dúas mulleres galegas que menciona Galeano son Elisa Sánchez e Manuela Gracia, as “sacrílegas” que se querían e que casaron en 1901 sen importarlles as normas e as prohibicións na igrexa de San Xurxo da Coruña. Elisa disfrazouse de home e o crego oficiou sen decatarse do engano. Cando se descubriu a artimaña desatouse a ira dos poderes benpensantes. A elas non lles quedou outra ca fuxir vía Portugal onde foron capturadas e engaioladas ata que conseguiron escapar e por mar chegaron ata Bos Aires. Logo, disimularon nomes e aparencias e desapareceron dos papeis para sempre.

Hai neste libro moitos outros parágrafos fantásticos, escritos nese contar ameno e profundo, apañado de recursos léxicos, directo e cómplice coas causas femininas nas que Galeano militou. A maioría destes textos son breves e algúns, como este titulado “La Noche”, brevísimos.

Porén, tres liñas e vintecinco palabras poden aforrar todo un ensaio: “No consigo dormir. Tengo una mujer atravesada entre los párpados. Si pudiera, le diría que se vaya; pero tengo una mujer atravesada en la garganta”.

© Antonio Reigosa

Serie: “Andel de Marabillas”, El Progreso, 2 de marzo de 2020.


Il gioco della pignatta

O etnógrafo Xesús Taboada Chivite publicou hai xa ben anos un artigo moi ben documentado sobre o xogo das olas en Galicia no que describe con detalle o que se sabía da historia e da xa entón escasa relevancia deste entretemento. Practicábase, sobre todo, nalgúns días do ciclo entroideiro (domingos Oleiro, Cacheleiro e Corredoiro, Xoves de Comadres, Sábado e Domingo de Piñata) e tamén nalgúns lugares o Domingo de Pascua de Resurrección.

As denominacións variaban dunha a outra parte de Galicia: Xogo das olas, Correr as olas, Cacheleiro (de cachela ‘ola rota’) e aínda, o termo máis estraño, Vasifragio. No pasatempo usábase como elemento básico unha ola, xeralmente deteriorada ou rota. En Portugal chámase Jogo da Pucarinha ou Pucarinho, da Caqueirada, do Cántaro, da Panela ou da Bilha.

O do Vasifragio explícano Francisco Javier Rodríguez e Marcial Valladares nos seus respectivos, e pioneiros, dicionarios bilingües. Era un xogo que practicaban en Santiago por Pascua de Resurrección usando olas e pucheiros vellos. Xogaban só as mozas (dúas, catro…) postas en roda e consistía en botárense unhas a outras os cacharros como se fosen unha pelota ata que, por descoido, caían ao chan e rompían.

A propósito disto lembramos que para o libro ‘Memorias do San Froilán’ recollemos o parecer de que a denominación Domingo das Mozas, día sinalado das festas maiores de Lugo, podía ter a orixe nun xogo de olas practicado exclusivamente polas mozas que asistían ás festas o domingo posterior ao día do patrón.

Taboada describe como xogaban homes e mulleres en Xinzo de Limia e noutras comarcas ourensás con olas cheas de plumas que se lanzaban, organizados en bandos ou non, uns a outros, Os que perdían, pagaban o viño. Outra variante deste xogo consistía en pousar no chan ou pendurar unha ola de cordas mentres un xogador armado cun pau e cos ollos tapados intenta atinarlle e rompela. Do que pode haber dentro da ola, comentamos máis adiante.

Un xogo similar combinado cun baile practicábase en Italia co nome de pignatta, e de Italia chegaron a España o nome, o xogo e baile asociados onde se acolleu con tanto entusiasmo que á fin de semana posterior ao Martes Gordo dicímoslle Sábado ou Domingo de Piñata.

A pignatta era, en orixe, unha ola pandada que ademais de servir para cociñar tamén se usaba para este divertimento. Dentro da pignatta, agora fabricada con cartón ou papel, pode haber doces, caramelos ou confeti que ao romper se libera para solaz da concorrencia.

No xogo das olas tradicional, en cambio, na variante de tentar rompela cos ollos vendados, a ola podería levar dentro fariña, auga, area, sarrio, serraduras, ferruxe, un galo, un gato, paxaros e ata ratos; en fin, toda unha alegría que lle cae enriba a quen a creba.

Antigamente, o Sábado e o Domingo chamados de Piñata non formaban parte do Entroido tradicional galego. Estas datas que o Entroido actual lle roubou á recatada Coresma fóronse incorporando desde o mundo urbano a partir de mediados do s. XIX, en memoria dos divertimentos de salón chegados de Italia ás grandes cidades españolas no s. XVIII.

Sexa como sexa; viva o Antroido!

© Antonio Reigosa

Serie: “Andel de Marabillas”, El Progreso, 24 de febreiro de 2020.


Parabéns, Paco Martín!

O próximo sábado, 22 de febreiro, Paco Martín fai oitenta anos. Oitenta febreiros de viaxe arredor da vida do mestre, escritor e intelectual pioneiro en tantas iniciativas culturais. Oitenta invernos compartindo creación con, sobre todo, xenerosa entrega a proxectos capitais para reverdecer unha lingua e unha literatura en perigo, sempre ao límite.

Que dicir que xa non se dixera de Paco Martín! Ademais de escritor e mestre, promotor de iniciativas pedagóxicas, coautor de ducias de libros de texto e de creación para levar da rúa á escola a nosa lingua cos nunca esquecidos e xa ausentes Agustín Fernández Paz e Xabier Puente Docampo.

A última obra publicada por Paco Martín titúlase precisamente ‘O home que mercou un libro‘. Unha novela breve que narra unha historia aparentemente intranscendente pero que ao final resulta conmovedora. A Anibal Hortensio López da Carricova des que sae da casa ás nove e vinte da mañá dun mércores, 23 de xuño, non deixan de pasarlles cousas. Todas interesantes e sorprendentes.

Imaxinen un rapaz novo, 24 anos, con algún quilo de máis por sedentario, herdeiro universal dun comercio con futuro. Imaxíneno entrando, forzado, nunha librería da que acabará saíndo cun libro de poesía lírica de paxinación regular, prezo medio (nin moi caro, nin moi barato), cun marcapáxinas a xogo coas tapas.

A partir deste momento, aínda que Anibal Hortensio goza dos marabillosos efectos de levar un libro canda si, quen protagoniza a historia é o propio libro. Por alí por onde pasa Hortensio co seu libro, sempre pola sombra, que o día vén soleado e caloroso, todo o que antes era normal pasa a ser natural.

Así é Paco Martín; natural como o respirar. Tamén a Paco Martín des que naceu un xoves, 22 de febreiro de 1940 lle pasaron cousas boas e merecidas. Premio Barco de Vapor e autor do primeiro libro en galego en recibir o Premio Nacional de Literatura Infantil e Xuvenil, ‘Das cousas de Ramón Lamote‘, Premio Puro Cora e Premio Otero Pedrayo, socio de honra da AELG e de GALIX, autor de varias ducias de obras máis, desde ‘Múxicas no espello‘ (1971) ata este ’O home que mercou un libro‘.

Esta novela está colmada desa retranca elegante, de gume fino, que lle é tan propia ao autor e coa que pinta un crítico retrato literario-antropolóxico destes tempos tan adictos ás artes da pose, do finximento e da simulación. O escenario desta novela, como o de Paco Martín e o de Ramón Lamote, é a cidade de Lugo, lugar onde todo pode suceder en apenas doce horas dun día máxico, cheo de luz, ou en oitenta anos dunha vida dedicada a debuxar soños por encarga de si mesmo para goce de todos nós.

Paco Martín, tal Anibal Hortensio, anda sempre cun libro ao abrigo da súa inventiva. Longa vida para escribir un cento máis e para abrilos, aínda que só sexa para colocarlle un marcador a xogo coas tapas entre as páxinas 10 e 11, máis ou menos.

Vaia! Esquecín falarlles de Lucía, unha moza que tamén aparece no libro cun certo protagonismo e que toca divinamente o violenchelo pero xa non me queda espazo así que van ter que ler o libro. Parabéns, don Paco!

© Antonio Reigosa

Serie: “Andel de Marabillas”, El Progreso, 17 de febreiro de 2020.


Fabas contadas

Seguramente xa o saben; hoxe, 10 de febreiro, é o Día Mundial dos Legumes.

Dicíamos en artigos precedentes que comer fabas o día de S. Brais provoca ventoeiras, e que as fabas negras axudaban en tempos romanos a conxurar os espíritos —lémures e larvae—dos mortos.

Pitágoras, matemático e filósofo grego, odiaba as fabas. Cría que nelas moraban as ánimas dos devanceiros e que quen as comía podían estar papando, sen sabelo, a seu pai ou a súa nai.

A obsesión de Pitágoras tiña que ver coa denominación “campo de fabas” que os antigos exipcios lle daban ao predio onde as ánimas agardaban a hora da reencarnación. Saiban que Pitágoras morreu escravo das súas crenzas pois por non querer cruzar un campo de fabas cando o perseguían foi atrapado e asasinado. Dalgunha maneira, volveuse faba!

Se atendemos aos gustos culinarios, Pitágoras non podería ser galego. Rosalía de Castro en Cantares Gallegos exprésao mellor: “As fabas i as balocas xuntamente / co touciño sabroso nel se vía / en compaña amigabre e farturenta / que alegra, que convida e que sustenta”.

Pero deixemos a Pitágoras, o caldo, as múltiples variedades de faba que cultivamos, comemos e celebramos en festas de exaltación, esquezamos o flato que provocan nos nosos ventres e fixémonos nos poderes máxico-simbólicos da saborosa faba.

Se queremos descubrir se asiste a misa algunha bruxa hai que botar na pía da auga bendita unha vaíña de nove fabas; se hai bruxas dentro da igrexa, non poderán saír, quedarán maxicamente delatadas, apegadas aos bancos onde sentan.

En Galicia, que eu saiba, non se recolleron versións orais dun conto tradicional rexistrado no Reino Unido coñecido como “Jack e as fabas máxicas”. Conta, xa o saben, que o tal Jack, neno pobre, orfo de pai, consegue, grazas a unhas fabas máxicas que crecen ata máis arriba das nubes, o tesouro dun ogro ou xigante que vive polas alturas. O haber permítelles a el e á súa nai vivir felices polo resto dos días.

Nós non temos o conto pero si unha lenda localizada nos Penedos do Treboal, Os Blancos (Ourense), aínda que cun final infeliz. As mouras que viven por alí ofrecéronlle a María, unha rapariga que andaba alindando polos arredores, regalarlle un cesto de fabas que se converterían en pebidas de ouro se non llo contaba a ninguén.

María prometer prometeu pero, en chegando á casa, a nai non parou ata facerlle confesar. E confesou. E as fabas non deixaron de ser fabas e María acabou devorada polas mouras antropófagas que o celebraban cantando: Mariquiña, Maricola, con aceite e allo, metida na barrigola!

Quedémonos coa sospeita de que algo teñen as fabas cando nas Saturnais romanas, que se celebraban polos mesmos días do noso Nadal, xa se elaboraba e comía unha torta na que se agachaba unha faba. Xogaban os escravos, o que atopaba a faba era elixido rei da festa e quedaba liberado de traballar, cando menos un día.

Agora, o pastel ou rosca de Reis, á parte de ocultar ovos, figos, mel, moedas ou figuras, tamén esconde unha faba; quen dea con ela entra con ventura no Aninovo.

Outra cousa é que a sorte, sempre esquiva, nos asista. Fabas contadas!

© Antonio Reigosa

Serie: “Andel de Marabillas”, El Progreso, 10 de febreiro de 2020


Polo san Brais

Hoxe, 3 de febreiro, día de san Brais, o Servizo de Revisión, Actualización e Defenestración de Refráns Autóctonos tomou a decisión de apartar cautelosamente da circulación o que di “Por san Bras, a cegoña verás”. Agárdanse informes sobre os efectos do cambio climático no refraneiro popular, especialmente cando mesturan o santoral con movementos migratorios da fauna.

Coas cegoñas, que xa non van nin veñen senón que sempre están, chegan as primeiras romaxes de febreiro como a de santa Bríxida, a da Candeloria e esta de san Brais. Tamén esperta do seu sono invernal o oso, pero ese é outro conto.

Brais deriva de blaesus, alcume relacionado coa tartamudez. O Brais que chegou a santo foi bispo en Armenia no s. IV, ademais de curandeiro ou médico. O que lle deu sona de dador da saúde de gorxas é a lenda que afirma que librou de morte a un neno en perigo de esganarse cunha espiña de peixe. Un par de cirios postos en X obraron o milagre.

Brais foi eremita e desbravou lobos como san Froilán pois obrigou a unha destas feras salvaxes a devolver o cocho que lle roubara a unha pobre muller. A agraviada agradeceullo, debían ser días de Antroido, obsequiándoo coa cachola e outras partes do porco xa salgadas e curadas.

Foi martirizado, sometido a tormentos e, por fin, decapitado. Unha curiosidade, un modernismo inesperado na haxiografía dun mártir tan antigo explica porque a súa imaxe adoita vestir zapatos charramangueiros. Segundo din os que saben de iconografías, cando a Virxe despois da corentena do sobreparto sentiu vergoña de que a mirasen ao entrar no templo vai san Brais e calzouse con zapatos de cores rechamantes e diferentes en cada pé para que se fixasen nel e non turbasen a timidez da santa Nai.

En Vilaxoane, en Foz, a xente devota frega a gorxa da imaxe do santo cun pano e logo, ao tempo que pasa o trapo pola propia, pide “San Brais bendito cúrame a gorxa e mais o apetito”. Tamén se bendicen uns bolos que a xente come e leva para que coman os da casa.

En Monforte hai unha reliquia, un anaco dun óso, de san Brais. En San Vicente do Pino bendicen as roscas e as cintas —azuis os homes e rosas as mulleres— coas que as atan e que logo penduran dos pescozos por termo de nove días para que, por maxia de contacto, dean protección a esa parte anatómica.

Na Colexiata do Sar en Compostela tamén bendicen bolos e roscas nesta data e en San Paio de Antealtares o sancristán pon unha vela en forma de U arredor do pescozo do oferente.

Avisamos! Comer fabas o día de san Brais provoca treboadas e ventadas todo o ano, crenza que pon en relación o rito romano de acougar as ánimas dos mortos chamadas lémures e larvae —as máis perigosas— botando para atrás e por enriba do ombro fabas negras.

Menos mal que o refraneiro pon un punto de alegría neste día ao asegurar que “Polo san Brais teñen os días dúas horas máis”. Aínda así, o SRADRA advirte que de resultaren falsos este ou outros refráns, tomaranse medidas para evitar o desprestixio do corpus paremiolóxico tradicional. No ruxerruxe dos curros políticos non se fala doutra cousa.

© Antonio Reigosa

Serie: “Andel de Marabillas”, El Progreso, 3 de febreiro de 2020.


Os artificios creativos de Caxigueiro

Achegámonos á exposición retrospectiva de Caxigueiro (2005-2019) no Museo Provincial de Lugo. A combinación sintáctica do título, ‘A métrica do ilusionismo’, acáelle e resume as preocupacións conceptuais do artista, a importancia que lle concede ás técnicas para transformar o imaxinario e ao control da medida estética, visual e incluso fonética da súa obra.

Como saben os que o coñecen, Caxigueiro xa intuía nos anos mozos que a obra xermola da necesidade de ser, de expresar ou reivindicar algo, antes de tomar corpo. Comprendeuno seguramente vendo xirar o torno artesán dos oleiros mindonienses e aquelas mans embarrañadas moldeando a terra arxilosa que, asegura, “era o máis parecido a unha sesión de maxia”.

Aos poucos, a concepción da peza orfa foille demandando un escenario, un marco de representación. Chegaron as instalacións nas que o espazo se transforma en atmosfera da idea. E ese é o primeiro impacto que percibe o visitante cando entra na sala do Museo Provincial, a atinada xestión do universo reservado a cada instalación e á montaxe enteira, un cosmos magnificamente harmonizado.

Un proceso creativo híbrido de xéneros (escultura, fotografía, poesía, filosofía) que pode nacer dun impulso pero que medra e se desenvolve como un ser vivo, que á súa vez se ve interferido polas circunstancias. Así, nese devir, a peza solta (en soidade), busca asociarse en instalacións cun obxectivo (socializarse), mesturarse e convivir con outras (volumes, formas, composicións) para comunicar, para ser, para estar e ocupar un lugar.

Non é casual o uso dun grande número de palabras impresas (que evocan e significan) en moitas das pezas expostas. Loxicamente, a palabra tamén está nas mostras poéticas (profunda, reveladora) e mesmo nas fotografías con linguaxe de seu. A palabra como argamasa que concilia e constrúe, verbo pensado, imaxinado, dito, escrito ou fotografado, ás veces invisible, sempre presente.

O Daniel Río Rubal ‘Caxigueiro’ que nos presenta esta mostra leva máis de catro décadas creando e expoñendo, dando acomodo ás súas imaxinacións e experimentando o que el chama a métrica do ilusionismo.

A súa obra non é só o que se pode ver na exposición ou nos catálogos. Quen se achegue ao seu laboratorio creativo, o Espazo Caritel en San Martiño de Mondoñedo (Foz), poderá comprobar que as súas propostas son produto dun esforzo constante por atopar a mellor maneira de dicir sen que as mañas do prestidixitador ensombrezan a realidade.

No Espazo Caritel habita un xardín botánico, unha instalación aparentemente espontánea da Natureza que Caxigueiro e familia alimentan desde hai trinta anos. Dependendo da época do ano, quen o visite poderá gozar co apoxeo floral de múltiples variedades de camelias, hortensias, fentos, arbustos e outras árbores, algunhas exóticas, que procuran alento e vida. Aínda así, saiban que é a intelixencia (ilusionismo) do artista que lle dá criterio e medida.

Lembren visitar a sala de exposicións do Museo Provincial antes do 25 de febreiro. Non se distraian!

© Antonio Reigosa

Serie: “Andel de Marabillas”, El Progreso, 27 de xaneiro de 2020.